Στη μεγάλη εικόνα, η κατάσταση που έχει περιέλθει το ΠΑΣΟΚ παρουσιάζει συγκρίσιμες αναλογίες με εκείνη του συγγενικού Ισπανικού κόμματος. Σήμερα, ενάμιση χρόνο από την εισαγωγή της χώρας στον τριμερή μηχανισμό στήριξης, το ΠΑΣΟΚ φυλλορροεί εκλογικά με τις δυνητικές του απώλειες να κατευθύνονται σχεδόν προς όλο το κομματικό φάσμα, κυρίως όμως προς την αριστερά. Αν επαληθευτούν οι δημοσκοπήσεις στην πρόθεση ψήφου και στην εκτίμηση εκλογικού αποτελέσματος, η απήχηση του ΠΑΣΟΚ προσεγγίζει στα επίπεδα του 1974 (13,6%) ή, στο πιο ευνοϊκό σενάριο, σε εκείνα του 1977 (25,3%).

Κάπου εδώ, όμως, ας αφήσουμε για λίγο τις αναγωγές της προοπτικής του ΠΑΣΟΚ στις συνέπειες της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης, στη δυναμική της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας και στις δυνατότητες της εγχώριας κεντροαριστεράς. Άλλωστε, όπως απέδειξαν οι περιπτώσεις της Πορτογαλίας, της Ισπανίας αλλά και της Ιταλίας, η δυσμενής εκλογική και πολιτική μοίρα των μονοκομματικών κυβερνήσεων σε αυτή τη συγκυρία της κρίσης είναι η ίδια, ανεξάρτητα από την πολιτική οικογένεια στην οποία ανήκουν.

Πέρα από τις διαδικασίες αλλαγής ηγεσίας η πορεία ανασυγκρότησης, και όχι απλά εκλογικής ανάκαμψης, του ΠΑΣΟΚ στον μεσοπρόθεσμο ορίζοντα θα προσδιοριστεί από την επίδραση δυο δομικών παραγόντων.

Ο πρώτος παράγοντας έχει να κάνει με το είδος του κόμματος, την ίδια του τη λειτουργία και φυσικά με το στελεχιακό δυναμικό που με τη δράση και τις πρακτικές του αντιπροσωπεύει το κόμμα σε εθνικό και, ανά περίπτωση, σε τοπικό επίπεδο. Η διαδικασία άμεσης εκλογής του προέδρου από τη βάση εισήχθηκε το 2004, επιβεβαιώθηκε το 2007 και συνοδεύτηκε από ένα νέο διακριτό σύνολο πολιτικών αξιών και πρακτικών όπως, μεταξύ άλλων, είναι η συμμετοχή, η διαβούλευση, η λογοδοσία, η διαφάνεια. Αν είναι να περιγράψει κανείς αυτές τις πολιτικές πρακτικές εν συντομία θα έλεγε πως αποτελούν την ατζέντα της ανοικτότητας(openness). Η άμεση εκλογή προέδρου από τη βάση σαφώς και είναι μια κορυφαία στιγμή. Αρκεί να θυμηθούμε το καλό κλίμα και την αναλαμπή θετικής προσδοκίας όπου προκάλεσε και τις δύο φορές παρά τη δυσμενή συγκυρία όπου έλαβε χώρα. Μην ξεχνάμε ότι το 2004 η εκλογή προέδρου έλαβε χώρα σε συνθήκες εντεινόμενης φθοράς από την ενδεκαετή συνεχή κυβερνητική θητεία, ενώ το 2007 μετά από μια δεύτερη συνεχόμενη εκλογική ήττα. Ωστόσο, σε καμία περίπτωση δεν επαρκεί η άμεση εκλογή του προέδρου για να κάνουμε λόγο για ανοικτό κόμμα. Για να είμαστε ακριβείς, η άμεση εκλογή προέδρου και μερικές ανεφάρμοστες διατάξεις του καταστατικού περί προκριματικών εκλογών για την ανάδειξη υποψήφιων βουλευτών, ευρωβουλευτών και του εσωτερικού κανονισμού λειτουργίας περί τοπικών δημοψηφισμάτων είναι τα μόνα θεσμικά κατοχυρωμένα πλην όμως ελάχιστα και συνεπώς μετέωρα βήματα προς ένα κόμμα που θα λειτουργεί συμμετοχικά με διαφάνεια και λογοδοσία.

Στην πράξη, όλα αυτά τα χρόνια, οι προσωπικοί μηχανισμοί, οι τοπικές ομάδες, η πελατειακή λογική, οι συγκεντρωτικές γραφειοκρατικές πρακτικές και η μικροπολιτική εξακολουθούν να λειτουργούν ως είχαν. Οι αρχές και αξίες της διαβούλευσης, της διαφάνειας, της λογοδοσίας που εύστοχα συνοψίστηκαν στο κεντρικό μήνυμα “πρώτα ο πολίτης” έγιναν κτήμα μόνο ενός εξαιρετικά περιορισμένου αριθμού στελεχών στα ηγετικά κλιμάκια, συγκίνησαν ένα μέρος της βάσης, δημιούργησαν ελπίδα και κινητοποίησαν φρέσκο δυναμικό που συνεχίζει να κινείται εκτός των κομματικών ορίων, αλλά έως εκεί. Η μεγάλη πλειοψηφία των στελεχών ουδέποτε προσπάθησε ειλικρινά να ενσωματώσει στην πολιτική τους δράση τέτοιες αξίες. Ο παραδοσιακός κομματικός μηχανισμός τις αντιμετώπισε άλλοτε με απάθεια και αδιαφορία, άλλοτε εχθρικά ή, ακόμα χειρότερα, μέσα από ένα ψευδεπίγραφο εναγκαλισμό τους σε ρητορικό επίπεδο. Επί της ουσίας, αυτού του είδους η τακτικίστικη οικειοποίηση ακύρωσε αυτές τις πολιτικές αξίες έως το σημείο να τις καταστήσει ένα σύντομο ανέκδοτο για όσους ξέρουν….

Συνεπώς, καμία απορία δεν προκαλεί το ότι η συζήτηση για το ανοικτό κόμμα δεν σημείωσε πρόοδο παρά το γεγονός ότι κατά καιρούς διατυπώθηκαν ενδιαφέρουσες προτάσεις από ενεργούς πολίτες. Προτάσεις όπως η διενέργεια μικρών θεματικών συνεδρίων που σε προκαθορισμένα χρονικά διαστήματα θα καλούνταν να αποφασίσουν για ειδικά θέματα ανά έτος. Όπως η θεσμική θωράκιση της δυνατότητας συμμετοχής των μελών στη διαδικασία διαμόρφωσης και λήψης των αποφάσεων μέσα από διαβούλευση. Όπως η δυνατότητα διαρκούς συμμετοχής των ΜΚΟ στις διαδικασίες εσωτερικής διαβούλευσης με σεβασμό στους διακριτούς ρόλους και στην αυτονομία της δράσης τους.

Κάπως έτσι φτάσαμε στο παράδοξο σημείο να είναι η ανοικτή διακυβέρνηση(opengov), με την ηλεκτρονική διαβούλευση σε σχέδια νόμου και το πρόγραμμα Διαύγεια με την ανάρτηση όλων των κυβερνητικών και διοικητικών πράξεων στο Διαδίκτυο, πολύ πιο μπροστά από ό,τι έχει εφαρμόσει το κόμμα η κυβέρνηση του οποίου τις υλοποίησε. Η πολλές φορές χαοτική απόσταση και οι διαφορετικές ταχύτητες αναφορικά με την προώθηση της ατζέντας της ανοικτότητας ανάμεσα στην ηγεσία και τον παραδοσιακό κομματικό μηχανισμό προφανώς δεν έρχονται δίχως συνέπειες. Ίσως η βασικότερη όλων να είναι το βαθύ, και πλέον εξαιρετικά δύσκολο να επανορθωθεί, ρήγμα στην αξιοπιστία του κόμματος έναντι του εκλογικού σώματος που του εμπιστεύθηκε τη διακυβέρνηση.

Ο δεύτερος δομικός παράγοντας για το μέλλον του ΠΑΣΟΚ είναι η πολιτική και ιδεολογική του συγκρότηση. Βεβαίως το καυτό ερώτημα αφορά στην πλατφόρμα που θα παρουσιάσει στις προσεχείς εκλογές αλλά και στη στρατηγική με την οποία θα την προβάλει πριν και μετά από αυτές. Ασφαλώς πριν φθάσει κανείς σε προγραμματική πλατφόρμα πρέπει να προηγηθεί απολογισμός του κυβερνητικού έργου και αυτοκριτική για τα λάθη και τις παραλείψεις. Ο σωστός απολογισμός και η γενναία εκτίμηση των λαθών πρέπει να οδηγούν σε συγκεκριμένες δράσεις υπεράσπισης και προβολής των θετικών αλλά και θεραπείας των παθογενειών. Κάτι τέτοιο είναι sine qua non προϋπόθεση για την επιβίωση της παράταξης.

Για να επιστρέψουμε στην ατζέντα της ανοικτότητας, ο απολογισμός θα ήταν σήμερα μια λιγότερο επώδυνη υπόθεση αν γινόταν τμηματικά από την αρχή της κυβερνητικής θητείας. Αν για παράδειγμα κάποιο κομματικό όργανο είχε αναλάβει την πρωτοβουλία, σε συνεργασία όπου χρειαζόταν με την κυβέρνηση, να παρακολουθεί και να καταγράφει ανοικτά στο Διαδίκτυο το κυβερνητικό έργο σε σχέση με το προεκλογικό πρόγραμμα ανά τομέα πολιτικής. Αν στον ίδιο Διαδικτυακό τόπο είχε αποκωδικοποιηθεί το διαβόητο μνημόνιο κατ’ αντιστοιχία με το προεκλογικό πρόγραμμα ώστε να γίνει σαφές τι ήταν στο γράμμα, τι στο πνεύμα και τι ακριβώς ήταν εντελώς ξένο με τη φιλοσοφία του προγράμματος. Αν μέσα από όλη αυτή την κατεξοχήν πολιτική εργασία γινόταν ένας συνεχής διάλογος μέσα και έξω από το οργανωμένο ΠΑΣΟΚ σήμερα ο απολογισμός θα είχε διανύσει ήδη μια πορεία. Επειδή όμως αυτά προϋποθέτουν ένα κόμμα που οργανώνεται και λειτουργεί τελείως διαφορετικά από όσα ισχύουν, τώρα πρέπει να πιάσουμε από την αρχή την άκρη του νήματος.

Ευελπιστούμε πως εύκολα ή δύσκολα το νήμα των τελευταίων ετών θα ξετυλιχθεί. Άλλωστε, με όλες τις ασυνέχειες, τις τομές και τις παλινδρομήσεις της διαδρομής από το 1981, το νήμα του έργου της διετίας 09-11 αποτελεί μέρος μιας πολιτικής χρονογραμμής με σημαντικούς σταθμούς. Με όρους τουϊτερ (twitter), θα λέγαμε πως η χρονογραμμή, το λεγόμενο ταϊμλάιν, του ΠΑΣΟΚ αποτελείται από μεγάλους και πασίγνωστους σταθμούς όπως ενδεικτικά είναι το ΕΣΥ, το ΑΣΕΠ, οι μεταρρυθμίσεις στην τοπική αυτοδιοίκηση, η ΟΝΕ, η ένταξη της Κύπρου στην Ε.Ε. Αποτελείται όμως και από μερικούς μικρούς, σχετικά άγνωστους στο ευρύ κοινό και ενίοτε παραγνωρισμένους σταθμούς από δράσεις που σε ανύποπτο χρόνο άνοιξαν νέους χώρους. Ο εθελοντισμός στο Διαδίκτυο μέσα από εν πολλοίς δοκιμαστικού τύπου πλατφόρμες συμμετοχικής πολιτικής διεύρυνε, έστω στιγμιαία, τον κύκλο των υποκειμένων και των Κινημάτων με τα οποία μπορούσε να συνομιλεί το ΠΑΣΟΚ. Το ίδιο και το γεγονός της απόδοσης δικαιώματος ψήφου σε μετανάστες κατόχους κάρτας διαμονής στις εσωκομματικές εκλογές. Όμως, τέτοιες μικρές παρεμβάσεις τείνουν να υποτιμούνται με το επιχείρημα ότι παρεκκλίνουν από τα μεγάλα διακυβεύματα της κεντρικής ατζέντας.

Γυρίζουμε, για λίγο, πάλι στη μεγάλη εικόνα. Σήμερα, που το διεθνικό πολιτικό και τα εγχώρια κομματικά συστήματα αναζητούν την τεχνογνωσία για να ανακτήσει η Πολιτική ένα ζωτικό μέρος της διευθυντικής της ικανότητας έναντι των χρηματαγορών, είναι περισσότερο ρευστό από ποτέ το ποια θέματα ανήκουν στα κεντρικά διακυβεύματα ενός κόμματος που οφείλει να είναι παρόν σε δυο παράλληλες μάχες. Η μια μάχη αφορά στη διάσωση της Ελλάδας, τη διόλου αυτονόητη παραμονή της στο Ευρώ και στον πυρήνα του ευρωπαϊκού θεσμικού συστήματος. Η άλλη παράλληλη μάχη αφορά στην εκ βάθρου ανασυγκρότησή του ΠΑΣΟΚ ώστε να γίνει εκ νέου επίκαιρο και να είναι χρήσιμος ως πολιτικός φορέας. Ο βαθμός δυσκολίας και των δύο μαχών προσαυξάνεται από το γεγονός ότι η παγκόσμια κρίση βρήκε την Ελλάδα με συσσωρευμένες παθογένειες αναφορικά με τον επιχειρησιακό εκσυγχρονισμό του κρατικού-διοικητικού της μηχανισμού και χρονίζουσες εκκρεμότητες σχετικά με το προσανατολισμό και τη διάρθρωση του παραγωγικού της μοντέλου. Σε αυτό το περίπλοκο και αχαρτογράφητο πλαίσιο δράσης το ΠΑΣΟΚ πρέπει να δημιουργήσει πρακτικές συλλογικής ηγεσίας, να πάρει υπεύθυνα θέση μιλώντας και εξηγώντας στον κόσμο το οικονομικό και κοινωνικό μοντέλο που προτείνει, να συνθέσει μια νέα αφήγηση εντός της οποίας να μπορούν με απλά λόγια να συνεκφέρονται θέματα από την ολοκλήρωση της συμφωνίας για το PSI έως τη συμβολή των τοπικών του οργανώσεων σε δράσεις αλληλεγγύης όπως είναι η εθελοντική οικοδιδασκαλία στο #tutorpool, κλπ…

To ταϊμλάιν του ΠΑΣΟΚ θα είναι υβριδικό.

Θεόδωρος Καρούνος
Αλέξανδρος Μελίδης,
Θανάσης Πρίφτης

Σημ: Μια συντετμημένη έκδοση του ίδιου άρθρου δημοσιεύεται στην εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ.

Τον τελευταίο καιρό παρακολουθούμε να εκτυλίσσεται ένας ιδιότυπος, πλην όμως ακήρυκτος, παγκόσμιος διαγωνισμός. Αντικείμενό του είναι η αποτίμηση της συνεισφοράς του πρόσφατα εκλιπόντος Steve Jobs στις τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών και στις ζωές των ανθρώπων που τις χρησιμοποιούν. Στην πλειονότητά τους οι αποτιμήσεις αναφέρονται στο όραμα και τις καινοτομίες του ιδρυτή της Apple καθώς επίσης και σε εμπειρικές ιστορίες από τη χρήση των πλέον δημοφιλών προϊόντων της εταιρίας. Όπως συχνά συμβαίνει με χαρισματικές προσωπικότητες που ξεσηκώνουν πάθη, τις αναφορές αυτού του είδους δεν άργησαν να διαδεχθούν αποτιμήσεις για τις “σκοτεινές” πλευρές του προσωπικού του στυλ διοίκησης και αναλύσεις για επί μέρους όψεις του επιχειρηματικού του στρατηγικού προσανατολισμού που υποτίθεται ότι μετριάζουν, αν δεν επιχειρούν να ακυρώσουν, τη συνολική του εικόνα.

Πέρα από κάθε κοινότοπη υπερβολή, ο Steve Jobs υπήρξε πράγματι ένας πρωτοπόρος της ψηφιακής εποχής που σκέφθηκε κόντρα στο ρεύμα και έφερε ριζικές αλλαγές στην πληροφορική, τη μουσική και την κινητή τηλεφωνία.  Ο τρόπος αντίληψης και η προσήλωσή του στο να κάνει απλές και φιλικές σε όλους τις καινοτομίες στο λογισμικό, τις συσκευές και στα αντίστοιχα περιβάλλοντα χρήσης,  θα αποτελούν σταθερή πηγή έμπνευσης για τις μελλοντικές επινοήσεις των επερχόμενων γενιών. Ιδιαίτερα σήμερα, όπου η διέξοδος από την οικονομική κρίση είναι ένα παγκόσμιο ζητούμενο, η καινοτομία στην αξιοποίηση των δυνατοτήτων της Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης για τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου και της εκπαίδευσης του πολίτη είναι μονόδρομος.

Ανεξάρτητα από το πρόσημο που φέρουν οι κρίσεις και οι επικρίσεις μας, νομίζω πως είναι η σωστή διάγνωση του ευρύτερου περιβάλλοντος που επέτρεψε να ανθήσει το ταλέντο και να καρποφορήσουν οι προσπάθειες του Steve Jobs που έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον να στρέψει κανείς την προσοχή του. Οι ιδέες, το ταλέντο, το όραμα, η έμμονη δημιουργικότητα όσο και αν είναι αναγκαίες δεν είναι και ταυτόχρονα ικανές συνθήκες για τέτοιας παγκόσμιας κλίμακας επιχειρηματική επιτυχία. Καμία ανακάλυψη δεν συμβαίνει σε επιστημονικό και κοινωνικό κενό. Κανένα ανθρώπινο επίτευγμα δεν είναι απροϋπόθετο.
Για παράδειγμα, το πρωτότυπο ποντίκι για υπολογιστή εφευρέθηκε σε εργαστήριο του Stanford το 1963 και κατοχυρώθηκε ως πατέντα στα τέλη της ίδιας δεκαετίας. Αν αναζητήσει κανείς τα κίνητρα του εφευρέτη του ποντικιού, του Αμερικανού Douglas Engelbart, θα δει ότι είχε εστιάσει την καριέρα του στο να βελτιώσει τον κόσμο που ζούμε μέσα από την αξιοποίηση της συλλογικής ανθρώπινης ευφυίας και έχοντας παράλληλα τη βαθιά πεποίθηση ότι οι υπολογιστές μπορούν να συνδράμουν αποφασιστικά σε αυτή την κατεύθυνση. Όλα αυτά μας φέρνουν στο νου κάτι από την αύρα απ’ όσα διαβάζουμε αυτό τον καιρό για τον Jobs. Πράγματι, σήμερα είναι αυταπόδεικτη η αξία που έχει το ποντίκι. Δεν υπάρχει χρήστης που να μην εκλαμβάνει ως αυτονόητη την αίσθηση  του ελέγχου που του δίνει κατά την αλληλεπίδρασή του με τον υπολογιστή. Ωστόσο, τον καιρό που πρωτοανακαλύφθηκε και για αρκετά χρόνια μετά, η αξία του ποντικιού όχι μόνο δεν εκλαμβάνονταν ως αυτονόητη, αλλά ήταν εξαιρετικά αμφίβολη. Αυτό έπαψε να ισχύει μόνο όταν η Apple κυκλοφόρησε τον Macintosh στα μέσα της δεκαετίας του 1980 συνοδεία της επικαιροποιημένης έκδοσης του Lisa mouse. Προφανώς και ήταν η apple που πιστώθηκε τη διείσδυση και την αποδοχή του ποντικιού. Έχει όμως σημασία να κατανοήσουμε ότι τελικά καμία καινοτομία δεν προκύπτει όσο απρόοπτα φαίνεται εκ πρώτης όψεως.

Το ίδιο ακριβώς συνέβη και με την διεπαφή – Graphical User Interface – που επιτρέπει στους χρήστες να αλληλεπιδρούν με υπολογιστή μέσα από ένα περιβάλλον γραφικών αντί με το να  δίνουν εντολές με κείμενο. Όπως και με το mouse, παρά το γεγονός ότι ήταν και πάλι ο Engelbart που συνέβαλε στα πρώτα βήματα και παρόλο που το Xerox Alto  ήταν o πρώτος προσωπικός υπολογιστής που λειτουργούσε με ποντίκι και οθόνη γραφικών, ήταν ξανά ο Jobs που διείδε την επιχειρηματική αξία και επένδυσε το ταλέντο του στο να καινοτομήσει εξελίσσοντας αυτές τις πρώιμες, και εμπορικά ανεκμετάλλευτες όπως αποδείχθηκε, ανακαλύψεις.

Έχει μεγάλη σημασία να θυμόμαστε ότι είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της οικονομίας των ΗΠΑ που παρείχαν το πλαίσιο στον Steve Jobs για να μεγαλουργήσει. Μια οικονομία με επάρκεια φυσικών και ανθρώπινων πόρων, εξαιρετικά ανεπτυγμένες υποδομές, υψηλή παραγωγικότητα, τεράστια καταναλωτική ζήτηση και συνεχείς επενδύσεις στην έρευνα και την καινοτομία. Στο ίδιο πλαίσιο δραστηριοποιούνται και πολλοί άλλοι επιχειρηματίες από όλο τον κόσμο και φυσικά και Έλληνες.  Είναι αυτά τα θετικά χαρακτηριστικά της οικονομίας των ΗΠΑ που φωτίζουν καλύτερα τη διαδοχική εξέλιξη των επιχειρηματικών πρωτοβουλιών του Steve Jobs.

Οι ιδέες και το όραμα για τεχνολογική καινοτομία στη μουσική βιομηχανία, την κινητή τηλεφωνία, τις μικροπληρωμές, τους υπολογιστές ταμπλέτες όπως το iPad δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο. Θα μπορούσε και κάποιος Ευρωπαίος επιχειρηματίας να είχε παρόμοιες ιδέες και όραμα. Είναι άραγε η έλλειψη ιδεών, οράματος και θέλησης που εξηγεί γιατί το iPad ή ακόμα και το facebook δεν έγιναν στην Ευρώπη; Είναι μήπως τυχαίο που στην Ευρώπη δημιουργήθηκε, για παράδειγμα, η Nokia και όχι η Apple; Κάτι τέτοιο δεν είναι τυχαίο άλλα σχετίζεται άμεσα με τη φύση της οικονομίας και της κοινωνίας που περιβάλει την επιχειρηματικότητα στις αντίστοιχες χώρες. Καθόλου τυχαίο δεν είναι ακόμα το γεγονός ότι ο Jobs είχε κατά νου να σχεδιάσει κάτι σαν το iPad πολλά χρόνια πριν αυτό τελικά κυκλοφορήσει στην αγορά.  Γνώριζε από πρίν ότι η κατάλληλη τεχνολογία θα ήταν διαθέσιμη αρκετά χρόνια μετά την αρχική του σύλληψη. Κάπως έτσι άλλαξε τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων. Ένα παιδί που σήμερα ασκείται στα μαθηματικά παίζοντας με μια ταμπλέτα τύπου iPad, που αξιοποιεί συνεργατικά εργαλεία με την παρότρυνση του δάσκαλου ή και του γονέα, αντιλαμβάνεται ήδη με άλλο μάτι τη μαθησιακή διαδικασία. Διαβλέπει νέους ρόλους και ευκαιρίες που αναδύονται. Οι καινοτομίες του μέλλοντος θα είναι γέννημα θρέμμα τέτοιων παιδιών και της παγκόσμιας οικονομίας στην οποία θα πλοηγούνται σαν άλλοι Jobs του κόσμου.

Θεόδωρος Καρούνος, Ερευνητής, ΝETMODE, ΕΜΠ,  http://www.karounos.gr/blog/

Αλέξανδρος Μελίδης,  Πολιτικός επιστήμονας,  http://almelidis.wordpress.com

Εάν αυτό τον καιρό ασχολείσαι έστω λίγο με τα πολιτικά το έχεις καταλάβει. Το χάσμα ανάμεσα σε όσους ασκούν οποιασδήποτε μορφής δημόσια εξουσία και στα υποκείμενα αυτής, τους πολίτες, βαθαίνει με ταχύ ρυθμό. Τα αίτια είναι γνωστά. Όλα τα αίτια, άλλα λιγότερο και άλλα περισσότερο, έχουν αναλυθεί και συζητιούνται με κάθε ευκαιρία εξαντλητικά. Η οικονομική κρίση με τη συνοδεία της αναπόφευκτης ύφεσης όξυνε την προϊούσα κρίση αντιπροσώπευσης. Η όξυνση της κρίσης αντιιπροσώπευσης είναι δίχως προηγούμενο. Ας αναλογιστούμε μόνο ότι για πρώτη φορά οι πολίτες αυθόρμηττα αναγνωρίζουν στα κόμματα και τους πολιτικούς το τρίτο κατά σειρά μεγαλύτερο πρόβλημα της χώρας, μετά το οικονομικό και την ανεργία που συνηθώς καταλαμβάνουν τις πρώτες θέσεις. (Δες Βαρόμετρο Οκτωβρίου 2011 publicissue).

Το χάσμα φαντάζει αγεφύρωτο από όσα ακούμε να λέγονται σε ιδιωτικές και δημόσιες συζητήσεις. Δεν χρειάζεται να επαναλαμβάνουμε εφήμερους χαρακτηρισμούς, ανιστόρητες καταδίκες, απαξιωτικά επίθετα και ύβρεις. Αν είστε στο twitter ή και στο facebook τα βλέπετε να ρέουν σε αφθονία σε κάθε timeline και news feed. Το “σύστημα Ελλάδα” που ξέραμε τόσα χρόνια βιώνει τα τελευταία και πιο επώδυνα στάδια των νοσημάτων που ταλαιπώρησαν επί δεκαετίες μέχρι τελικής εξάντλησης τη χώρα.  Μην τρέφουμε άλλο αυταπάτες. Τα νοσήματα είναι καταληκτικά. Κάπου εδώ, όμως, τελειώνουν οι μεταφορές των όρων της ιατρικής επιστήμης στο κοινωνικό πεδίο. Η νοσούσα χώρα δεν θα καταλήξει κυριολεκτικά. Υπάρχει επόμενη μέρα για την Ελλάδα. Ακριβώς για αυτό είναι που δεν βοηθά σε τίποτα απολύτως να ασχολείται κάποιος ούτε με την καταδίκη των υπαιτίων αλλά ούτε και με τον συνετισμό όσων διαρτύρονται. Καταδίκες και συνετισμός, συνετισμός και καταδίκες από όποια αφετηρία και αν απορρέουν και όπως και αν εκφέρονται υφολογικά είναι οι δύο όψεις του ίδιου φαινομένου. Του φαινομένου της ακινησίας στην παραγωγή ιδεών και πρωτοβουλιών που θα μας βγάλουν από το τέλμα.

Ωστόσο, ήδη πολλοί αναρωτιώνται: Άν δεν καταδικαστούν παραδειγματικά οι υπαίτιοι πολιτικοί, επιχειρηματίες, τραπεζίτες, φοροφυγάδες και κάθε είδους παρανομούντες πως θα μεταβούμε στην επόμενη μέρα; Κάποιοι άλλοι αμέσως θα αντιτείνουν: Σε τι θα διαφέρει η επόμενη με την προηγούμενη μέρα αν δεν συνετιστούμε όλοι μας αναστοχαζόμενοι ο καθένας το δικό του μερίδιο ευθύνης σε όλο αυτό; Εύλογα ερωτήματα στα οποία δεν χωρούν εύκολες απαντήσεις για δύο κυρίως λόγους. Ο χρόνος είναι ο πρώτος λόγος. Χρειάζεται χρόνος για την πολιτική και κοινωνική απομόνωση των υπευθύνων προσώπων και, ας μην ξεχνιώμαστε, συμπεριφορών. Αυτό επιβάλουν οι στοιχειώδεις κανόνες του κράτους δικαίου. Χρόνος και μάλιστα περισσότερος χρειάζεται για να αναστοχαστεί διεξοδικά ο καθένας τον παλιό και νέο ρόλο του. Δεν χρειάζεται να επεκταθούμε στο πόσο αργόσυρτη είναι η μεταβολή παγιωμένων νοοτροπιών.

Η πολυπλοκότητα είναι ο δεύτερος λόγος που κάνει δύσκολη την εύρεση σωστών απαντήσεων στα πιο πάνω ερωτήματα. Είναι άλλο πράγμα να ασχολείσαι με τα πολιτικά γενικώς και άλλο να γνωρίζεις από πολιτική. Η πολιτική στην εποχή της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης είναι πολύπλοκη. Είναι αντικειμενικά δύσκολο για όσους δεν έχουν οι ίδιοι θέσεις πολιτικής ευθύνης ή που έστω δεν είναι κοντά  σε ανθρώπους με τέτοιες θέσεις να κατανοήσουν πλήρως τα εργαλεία και τους μηχανισμούς της. Μην μας μπερδεύει το γεγονός ότι το πολιτικό ρεπορτάζ στο υβριδικό σύστημα μέσων ενημέρωσης τρέχει σχεδόν κάθε λεπτό της ώρας παρέχοντας συνεχή ενημέρωση για τα πολιτικά δρώμενα. Επίσης, ας μην παρασυρόμαστε από την αυξημένη ορατότητα που αποφέρει η παρουσία στα social media των κυβερνήσεων, των πολιτικών, των κομμάτων και εν γένει των δημοσίων προσώπων. Όσο και αν η ενημέρωση γίνεται σε πραγματικό χρόνο, όσο αυθεντικά και αν οι πολιτικοί μας ανοίγονται στη διαδραστική επικοινωνία, η επαφή του πολίτη με το πολιτικό σύστημα παραμένει διαμεσολαβημένη. Είναι μοιραίο η χαλαρή επίγνωση της διαμεσολαβημένης σχέσης με το πολιτικό να δημιουργεί στρεβλώσεις στο δημόσιο σύστημα επικοινωνίας. Αναμενόμενο είναι οι στρεβλώσεις αυτές να συντηρούνται. Όλοι οι παίκτες του συστήματος, υπουργοί, βουλευτές, πολιτευτές, δημοσιογράφοι, ΜΜΕ, επαγγελματίες της επικοινωνίας,  πολίτες, οργανώσεις πολιτών κινούνται με βάση τα ίδια δεδομένα που επιβάλει το μοντέλο της διαμεσολαβημένης σχέσης του πολίτη με το πολιτικό. Από πάντα ο σύγχρονος πολιτικός λόγος και δράση δημιουργούνται και λειτουργούν με αυτό το δομικό δεδομένο. Σε αυτό το σημείο παραπέμπω στoν προβληματισμό για το αν και πως νοούνται οι διαρροές στην εποχή της διαφάνειας.

Αυτό που αρχίζω να διαπιστώνω, είναι ότι οι συστημικοί παίκτες θα εξακολουθούν να κινούνται στο ίδιο πλαίσιο παρά το ότι η τάση για ανοικτή διακυβέρνηση αποκτά, αργά και με αντιστάσεις και πισωγυρίσματα, διεθνή ώθηση. Η ανοικτή διακυβέρνηση με βασικούς πυλώνες τη συμμετοχή του πολίτη στη λήψη αποφάσεων, τη διαφάνεια στην κρατική δράση, την ελεύθερη διάθεση δημόσιων δεδομένων, τη συνεργατικότητα μέσα από την αξιοποίηση της συλλογικής εφυίας και τη λογοδοσία προτάσσεται από κυβερνήσεις και ακαδημαϊκούς ως ενδεχόμενη λύση απέναντι στις ανεπάρκειες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Με όλα τα εμπόδια και τις προκλήσεις που είχα επισημάνει ένα χρόνο πρίν και ακριβώς μια μερά μετά την έναρξη της πρώτης δημόσιας ηλεκτρονικής διαβούλευσης, οι πολιτικές για την ανοικτή διακυβέρνηση αν επιδιωχθούν και προβληθούν συστηματικά μπορούν πράγματι να συμβάλουν στη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ πολιτικής και πολιτών. Ακόμα, μπορούν και να βοηθήσουν ώστε όταν η Ελλάδα βγει από το τούνελ, η κατάστασή της να μοιάζει περισσότερο με το πως εξελίχθηκε η Εσθονία μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, παρά με την Γεωργία.

Δανείστηκα παραπάνω το πρόσφατο παράδειγμα του Στάθη Καλύβα με τη διαφορά ότι στη θέση της Τσεχίας αναφέρω την Εσθονία λόγω των εξαιρετικών επιδόσεων της χώρας αυτής σε θέματα ηλεκτρονικής διακυβέρνησης σε επίπεδο Ε.Ε. Στην πρόσφατη ομιλία του στο TEDx Athens, ο Καλύβας τόνισε πόσο σημαντικό είναι να συνδέσουμε την έξοδό μας από την κρίση με διαδικασίες επανεκίνησης της χώρας αντί να μείνουμε παγιδευμένοι σε παρακμιακές διαδικασίες. Πρότεινε ένα αντίστροφο σχήμα μετάβασης όπου εκκινώντας από παράγοντες όπως η πολιτική αλλαγή και η μεταρρύθμιση του κράτους θα οδηγηθούμε μακροπρόθεσμα στη μεταβολή νοοτροπιών. Συμφωνώ με την διαπίστωση ότι δεν έχουμε την πολυτέλεια να ξεκινήσουμε από τις αλλαγές σε παιδεία και κουλτούρα. Την ίδια στιγμή, όμως, το πολιτικό σύστημα δεν έχει την πολυτέλεια να συνεχίσει να δουλεύει σειριακά. Πρέπει γρήγορα να αναλάβει πολλές παράλληλες παρεμβάσεις σε όλα τα επίπεδα, στους θεσμούς, στην οικονομία, στην κοινωνική καθημερινότητα του πολίτη που μην ξεχνάμε ότι αυτή είναι που θα αλλάξει νοοτροπίες.

Έχω την αίσθηση ότι καμία μεταρρύθμιση του κράτους και της οικονομίας δεν θα αποδώσει αν δεν συνοδευτεί από παράλληλες ρηξικέλευθες αλλαγές στο κοινωνικό πεδίο. Η χώρα χρειάζεται επειγόντως θεσμικές καινοτομίες που θα φέρουν τους πολίτες ως ισότιμους συμμέτοχους εκεί όπου λαμβάνονται ή που καθυστερούν να ληφθούν οι αποφάσεις. Ένα παράδειγμα προς αυτή την κατεύθυνση θα ήταν ένας θεσμός εθελοντικής ή επαγγελματικής συμμετοχής κληρωτών πολιτών, που πληρούν τα κατάλληλα ανά περίπτωση προσόντα, σε μετακλητές θέσεις πολιτικής ευθύνης.  Ως θέσεις πολιτικής ευθύνης οριζόνται π.χ συνεργάτες υπουργών, γενικών γραμματέων, βουλευτών, κομμάτων, θέσεις σε διοικητικά συμβούλια ΝΠΙΔ.

Το πως ακριβώς θα μπορούσε να γίνει αυτό πρέπει προφανώς να γίνει αντικείμενο ευρείας διαβούλευσης. Ενδεικτικά αναφέρω ότι οι ενδιαφερόμενοι πολίτες θα μπορούν να υποβάλουν βιογραφικό δηλώνοντας ενδιαφέρον για τις θέσεις που θα προκηρύσσονται ανοικτά. Θα κρίνονται με διαφανή εκ των προτέρων κριτήρια από ανεξάρτητη αρχή, όπως το ΑΣΕΠ. Όταν καταλάβουν τη θέση, θα συμμετέχουν κανονικά σαν ισότιμοι συνεργάτες, με εύλογους και ελεγχόμενους περιορισμούς. Η βασική τους διαφορά με τους άλλους συνεργάτες που θα επιλέγει το πρόσωπο ή ο φορέας θα είναι ότι οι κληρωτοί συνεργάτες θα έχουν ρόλο οιονεί εκπροσώπου της κοινωνίας των πολιτών. Συνεπώς οι κληρωτοί θα υποχρεούνται, πέρα από την τήρηση των υφιστάμενων  κανόνων δεοντολογίας, να λογοδοτούν καταγράφοντας ανοικτά και τακτικά σε διαδικτυακή πλατφόρμα θέματα που αφορούν στη θητεία τους και φυσικά στην πρόοδο των εργασιών τους. Με αυτό τον τρόπο οι συμμετέχοντες θα αποκομίσουν άποψη από πρώτο χέρι για τις προκλήσεις και τα όρια της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης και θα μπορέσουν κι αυτοί να συμβάλουν με τις δυνάμεις τους. Η κοινωνία θα αρχίσει να μαθαίνει πως ασκείται η πολιτική από ανθρώπους που θα λογοδοτούν σε αυτή και θα μοιάζουν στα μάτια της με μέλη των κοινοτήτων που ενυπάρχουν στους κόλπους της και όχι με τους εξωτικούς και εσχάτως μισητούς άλλους.

Τέτοιες προτάσεις, παρόλο που εκ πρώτης όψεως μοιάζουν όπως ο επιταχυντής της φωτογραφίας με επιστημονική φαντασία,  μπορούν να φέρουν μεγάλες αλλαγές. Με την εκπλήρωση μιας σειράς από άλλες γνωστές και μη προϋποθέσεις μπορούν να αναμορφώσουν ουσιαστικά τη χώρα, τους θεσμούς και τους πολίτες.

1. Βασική θέση αυτής της παρουσίασης είναι πως όποιον οργανισμό κι αν υπηρετεί κανείς έχει κομβική σημασία να γνωρίσει σε βάθος τις ιδιομορφίες του. Μέσα σ’ αυτές κρύβονται τα σωστά ερωτήματα για τη μετάβαση του οργανισμού προς την ανοικτή καινοτομία.

2. Η ιδέα και η πρακτική της Ανοικτής Διακυβέρνησης διανύει ήδη τη δική της χρονογραμμή στην ελληνική πραγματικότητα. Είναι μια χρονογραμμή από δράσεις με κάποιες ιδιομορφίες που αξίζει να δούμε.

3. Ας πάρουμε για παράδειγμα την πρώτη δράση Ανοικτής Διακυβέρνησης στην Ελλάδα που ήταν οι ανοικτές προσκλήσεις για θέσεις πολιτικής ευθύνης στο δημόσιο.

Η ιδιομορφία εδώ εντοπίζεται στο γεγονός ότι σε όλο τον υπόλοιπο κόσμο η ανοικτή διακυβέρνηση αφορά πρωτίστως δράσεις όπως το άνοιγμα δημόσιων δεδομένων, η συμμετοχή στη δημόσια διαβούλευση, η διαφάνεια και η συνεργατικότητα.

Εδώ όμως ξεκίνησε από τις ανοικτές προσκλήσεις ενδιαφέροντος ακριβώς γιατί η ανοικτή διακυβέρνηση κλήθηκε να απαντήσει στην ιδιομορφία του μέχρι τότε συστήματος επάνδρωσης αυτών των θέσεων.

4. Ό,τι κριτική, θετική και αρνητική, και αν γίνει, είναι δύσκολο κανείς να αρνηθεί ότι οι ανοικτές προσκλήσεις πέτυχαν 2 πράγματα.

Πρώτον, τη ρήξη με την μέχρι τότε αδιαμφισβήτητη λογική ότι το κράτος είναι λάφυρο του εκάστοτε νικητή των εκλογών

Δεύτερον, άνοιξαν χώρο συζήτησης για το πως οι ανοικτές προσκλήσεις μπορούν να βελτιωθούν στο άμεσο μέλλον μέσα από κάποιου είδους θεσμική θωράκιση.

5. Για να έχει κάποια αξία η χρήση των social media από οποιονδήποτε οργανισμό πρέπει αυτός να εντοπίσει τις δικές του εσωτερικές ιδιομορφίες αλλά και του εξωτερικού περιβάλλοντος στο οποίο κινείται.

Αν παρολαυτά χρησιμοποιεί κανείς τα social media χωρίς κατανόηση των δικών του ιδιομορφιών τότε και πάλι θα λάβει απαντήσεις και λύσεις. Μόνο που θα είναι για προβλήματα και για στόχους διαφορετικούς από τους δικούς του.

6. Δεν υπάρχει καμία μαγική συνταγή. Αλλά σίγουρα απαιτείται Ηγεσία, Στρατηγική και Άνθρωποι. Χρειάζεται ηγεσία που γνωρίζει καλά τις στρατηγικές ιδιομορφίες, που εμπνέει και αντιπροσωπεύει διαρκώς το όραμα , που ενδυναμώνει τους ανθρώπους για να αποκτήσουν τις νέες δεξιότητες και που συντονίζει κάθε είδους παίκτες, εντός και εκτός του οργανισμού για την υλοποίησή του.

Με τι μοιάζει η αλλαγή παραδείγματος ή έστω τι μπορεί να χαρακτηριστεί ως σημάδι της;
Ας φανταστούμε έναν οργανισμό τόσο δυσκίνητο όσο το Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης. Όταν πριν από έναν περίπου χρόνο άρχισε η ανοικτή ηλεκτρονική διαβούλευση για την αναμόρφωση του συστήματος προσλήψεων του ΑΣΕΠ, προκάλεσε μια μικρή κρίση τις πρώτες μέρες της διεξαγωγής της. Δημοσιογράφοι, πολίτες, ενώσεις πολιτών ζητούσαν δημόσια στα ΜΜΕ διευκρινίσεις για πολλά θέματα. Ο υπουργός τότε ζήτησε από τη αρμόδια διευθύντρια που συνέταξε το σχέδιο νόμου να απαντά online στα πιο επίμαχα ζητήματα. Την ίδια μέρα, μετά από εκπαίδευση στο σύστημα διάρκειας 15’ την ώρα της εργασίας της, η διευθύντρια, απαντούσε πλέον καθημερινά σε επιλεγμένα ερωτήματα σε όλη τη διάρκεια της διαβούλευσης.

Το παράδειγμα αυτό μας δείχνει ότι η τεχνολογία είναι το εύκολο μέρος όταν υπάρχει βούληση από την ηγεσία.

7. Έχει ενδιαφέρον να δούμε τις ιδιομορφίες μας συγκριτικά.

Πριν 2 μήνες στη σύνοδο για τη Διακυβέρνηση 2.0 στην Washington, η Ellen Miller, διευθύντρια του sunlight foundation άσκησε αυστηρή κριτική στην πολιτική Obama για την Ανοικτή Διακυβέρνηση.

Είπε χαρακτηριστικά ότι “Η ώθηση για διαφάνεια και ανοικτά δεδομένα έχει ουσιαστικά σταματήσει.” Η ομιλία της εδώ.

Αν σκεφτούμε με βάση την εικόνα των μεγάλων, για τα ευρωπαϊκά δεδομένα, αλλαγών που φέρνει η ανοικτή διακυβέρνηση Ομπάμα το πιθανότερο είναι να χαρακτηρίσουμε την παραπάνω κριτική υπερβολική ή ακόμα και άδικη. Αν όμως αναλογιστούμε ότι προέρχεται από έναν μη κυβερνητικό μη κερδοσκοπικό οργανισμό με όλη τη σημασία της έννοιας, ο οποίος με σπουδαίο έργο και προηγμένες δράσεις βρίσκεται στην εμπροσθοφυλακή της ανοικτής διακυβέρνησης, τότε δεν ακούγεται καθόλου περίεργο.

Το επιστέγασμα της κριτικής της Miller ότι “Αρχίζουμε να ανησυχούμε ότι αυτή η κυβέρνηση ενδιαφέρεται περισσότερο για το στυλ παρά για την ουσία.” έρχεται να μας υπενθυμίσει μια δομική ιδιομορφία. Ειδικά στις ΗΠΑ, αλλά και αλλού, υπάρχουν οργανώσεις της ΚτΠ με συστηματικές και συνεπείς δράσεις που ανοίγουν δρόμους, αλλάζουν οι ίδιες το παράδειγμα από τα κάτω. Οργανώσεις όπως το Sunlight είναι πολύ πιο μπροστά από οποιαδήποτε κυβέρνηση.

Εδώ για τους γνωστούς λόγους δεν έχουμε τέτοιες οργανώσεις. Και ίσως να μην αποκτήσουμε στο ορατό μέλλον. Εδώ τέτοιας κλίμακας αλλαγές όπως η ανοικτή διακυβέρνηση έρχονται από πάνω προς τα κάτω.

8. Την παραπάνω δομική ιδιομορφία κάθε άλλο παρά ως αφορμή για μοιρολατρία πρέπει να εκλάβουμε. Κάθε ιδιομορφία είναι κι ένα κάλεσμα για μια νέα οπτική. Αν γνωρίσουμε σε βάθος τις τοπικές ιδιομορφίες τότε αποκαλύπτουμε ευκαιρίες δράσης.

Χρειάζεται όμως διαφορετική, προσαρμοστική στο διενεκές, ικανή να πλοηγείται σε αμφίσημες καταστάσεις, λιγότερο ορθολογική έως μη λογική ματιά.

“Ο λογικός άνθρωπος προσαρμόζει τον εαυτό του στον κόσμο. Ο μη λογικός επιμένει να δοκιμάζει να προσαρμόζει τον κόσμο στον εαυτό του. Επομένως, όλη η πρόοδος εξαρτάται από τον μη λογικό άνθρωπο.” George Bernard Shaw

Ας προσπαθήσουμε να δούμε τις δράσεις των Atenistas με αφαιρετική ματιά. Άραγε πόσοι από εμάς θα ήμασταν πρόθυμοι να καθαρίσουμε δρόμους και πλατείες μαζί με αγνώστους αν πρώτα δεν είχαμε δει ότι αυτό ήδη γίνεται με επιτυχία από πολλούς άλλους;

9. Ποιός τελικά φοβάται τα social media; Αν κρίνουμε από το αυξανόμενο πλήθος του κόσμου που τα χρησιμοποιεί καθημερινά, όπως καταλαβαίνει, τότε νομίζω κανείς δεν τα φοβάται ιδιαίτερα. Αν τώρα υπάρχουν εταιρίες, οργανισμοί και άνθρωποι που διστάζουν, θα έλεγα να πειραματιστούν με το εγγενές χαρακτηριστικό των social media που είναι το μοίρασμα. Ας δοκιμάσουν κάθε πειραματισμό, αφού όμως πρώτα έχουν κατανοήσει καλά τις δικές τους ιδιομορφίες.

Αυτή η συζήτηση μέχρι τώρα, στο βαθμό και στο βάθος που γίνεται, αναφέρεται στα αποκαλούμενα μεγάλα θέματα των διαρθωτικών αλλαγών ή των μεταρρυθμίσεων. Μπορεί πράγματι για θέματα όπως είναι το ασφαλιστικό, η παιδεία, οι ιδιωτικοποιήσεις, η υγεία, το φορολογικό σύστημα, ο εκλογικός νόμος να γίνονται κατά καιρούς αναλύσεις στον καθημερινό και επιστημονικό τύπο, να διοργανώνονται εκδηλώσεις, να διεξάγονται διαβουλεύσεις και φυσικά να γίνονται συζητήσεις στη Βουλή και αλλού. Όμως, παρά τα όσα λέγονται και συνθέτουν τη μεγάλη εικόνα των αναγκαίων άμεσων μέτρων, διαπιστώνει κανείς ότι λιγότερη δημόσια συζήτηση, προς το παρόν, γίνεται για το τι ακριβώς πρέπει να αλλάξει, γιατί πρέπει, από ποιούς και με τι τρόπους.

Σε μια περίοδο κρίσης με κατεπείγουσες ανάγκες οι οποίες τίθενται με καταιγιστικούς ρυθμούς στην πολιτική ημερήσια θεματολογία, οι εξαντλητικά αναλυτικές δημόσιες συζητήσεις εύκολα χαρακτηρίζονται, ανεξάρτητα από το αν όντως είναι, περιττή πολυτέλεια. Ωστόσο, όλα όσα πρέπει να αλλάξουν προκειμένου η Ελλάδα τελικά να τα καταφέρει συνιστούν, σε πείσμα όσων αποθεώνουν την αφ’ υψηλού τεχνοκρατική άσκηση πολιτικής, τις καθημερινές μας πραγματικότητες. Πραγματικότητες που ανάλογα με το πως κανείς τις βιώνει έχουν διάσπαρτα και ιδιαίτερα έντονα τα σημάδια τους στο δημόσιο χώρο και λόγο.

Πολλές απ’ τις εικόνες που συναντάμε καθημερινά, ακριβέστερα θα λέγαμε πως τις αντιμετωπίζουμε, αποτελούν αυτόνομες δηλώσεις της κρίσης. Τέτοιες εικόνες έχουμε την τάση να τις προσπερνάμε μάλλον αδιάφορα καθώς εγγράφονται σαν τυποποιημένες όψεις του αστικού τοπίου στο συλλογικό ασυνείδητο. Είναι, όμως, κάτι συγκυριακές στιγμές που η αντιμετώπιση τέτοιων εικόνων αφυπνίζει μια πιο κριτική ματιά. Από τη συγκεκριμένη βιβλιοβιτρίνα της οδού Σόλωνος περνάω σχεδόν καθημερινά. Ήταν, όμως, μόλις πρίν λίγες μέρες που η εικόνα του τίτλου “Η ΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΑΣΕΠ” αναπαρέστησε με ιδιαίτερο δυναμισμό κάποιες επι μέρους όψεις της κρίσης.

Πρόκειται για βιβλίο το οποίο όπως εκατοντάδες άλλα γράφτηκε με σκοπό να καλύψει την ύλη των διαγωνισμών του ΑΣΕΠ. Ο εμπνευστικός, όπως αποδεικνύεται, τίτλος του επελέγη με επικοινωνιακά κριτήρια. Το μήνυμα απευθύνεται στον υποψήφιο δημόσιο υπάλληλο, απόφοιτο ελληνικού ή και ξένου πανεπιστημίου που μπορεί πιθανότατα να έχει κάνει και κάποιες μεταπτυχιακές σπουδές. Του λέει πως όλη η φυσική που χρειάζεται να ξέρει για να επιτύχει στις εξετάσεις βρίσκεται σ΄αυτό εδώ το βιβλίο, συγκεντρωμένη και ευσύνοπτη. Ορατός είναι επίσης ο υπαινιγμός ότι “Η φυσική του ΑΣΕΠ” είναι κάτι άλλο από ό,τι ήξερε για αυτό το γνωστικό αντικείμενο έως σήμερα. Το μήνυμα είναι κομμένο και ραμμένο στα εξαιρετικά στενά μέτρα του χρεωκοπημένου αλλά όχι ακόμα χαμένου ελληνικού επαγγελματικού ονείρου. Εκείνου του διορισμού στο δημόσιο.

Η συγγραφή και η ανάγνωση ενός τέτοιου εγχειριδίου συνιστά ομολογία αλυσιδωτής αποτυχίας σε διάφορα επίπεδα. Από τη χρόνια ανεπάρκεια της μη κρατικοδίαιτης ιδιωτικής πρωτοβουλίας και το γεγονός ότι ο δημόσιος τομέας είναι ο πιο περιζήτητος εργοδότης. Έως τη διαχρονική τραγωδία της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και της στρεβλής εξεταστικής κουλτούρας που αναπαράγει στο διηνεκές. Σε προσωπικό επίπεδο , γι΄αυτόν που θα προστρέξει στη … φυσική του ΑΣΕΠ, η αποτυχία μπορεί να είναι πιο επώδυνη, καθώς η λογική του μπούσουλα επί της ουσίας ακυρώνει τις ακαδημαϊκές του σπουδές.

Στον καθημερινό μας μικρόκοσμο υπάρχουν εικόνες της κρίσης αλλά και παραδείγματα που δείχνουν τους δρόμους για να την ξεπεράσουμε. Η αποκάλυψη των πρώτων ίσως είναι μια βασική προϋπόθεση για τον εντοπισμό των τελευταίων.

Από το περιεχόμενο των ομιλιών και ιδίως από τις παρεμβάσεις που ακολούθησαν αναδείχθηκαν κάποιες βασικές πολυπλοκότητες του εγχειρήματος. Πολυπλοκότητες οι οποίες για να διαφωτιστούν ακόμα περισσότερο απαιτείται συστηματική ερευνητική προσπάθεια και εφαρμοσμένες πρακτικές.

Αναρτώ την παρουσίαση της εισήγησής μου με τίτλο “OpenGov: Προκλήσεις πρός μια πιο Ανοικτή Διακυβέρνηση” και αναμένω τη δημοσίευση των συνολικών πρακτικών και το επερχόμενο τεύχος της επιθεώρησης  “Επιστήμη και Κοινωνία” που είναι αφιερωμένο στη διαβούλευση για να επικαιροποιήσω το post.

Σημειολογικά, η θέση που καταλαμβάνει στο ιδιαίτερα δημοφιλές περιβάλλον του gmail μόνο τυχαία δεν πρέπει να είναι.

To buzz δεν τοποθετήθηκε στην οριζόντια γραμμή πλοήγησης στην κορυφή του gmail δίπλα στα Έγγραφα, το Ημερολόγιο, τον Reader και τα υπόλοιπα. Μπορεί να φαίνεται πειραματικό ακόμα, όμως δεν διατίθεται σαν ένα έστω προεξέχον εργαστηριακό εξάρτημα μέσα από τα Labs. Η επιλογή να μπει ανάμεσα στα εισερχόμενα και τα απεσταλμένα μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου υπογραμμίζει ακριβώς αυτό τον παρεμβλητικό ρόλο που η στρατηγική της google επιφυλλάσει στην αποστολή του. Να εξοικειώσει δηλαδή τη μεγάλη βάση των χρηστών της όχι απλά και μόνο με τις αρετές του κοινωνικού ιστού, αλλά με την ιδέα ότι ο χώρος του προσωπικού τους ηλεκτρονικού ταχυδρομείου μπορεί να είναι και μια πλατφόρμα μοιράσματος πληροφοριών με όλο τον κόσμο,  πέρα από τον κλειστό κύκλο των επαφών της παραδοσιακής ηλεκτρονικής τους ατζέντας.

Μια εξοικείωση που αν τελικά πραγματοποιηθεί σε έκταση που να δημιουργεί νέες ανάγκες διαδικτυακής επικοινωνίας και  συνεργασίας σε ευρύτερες κατηγορίες χρηστών, ίσως να ‘ναι και το απαραίτητο ενδιάμεσο βήμα για την κατανόηση του τι είναι και σε τι μπορεί να βοηθάει το google wave. Μεταξύ άλλων εύστοχων παρατηρήσεων, ο Steve Rubel επισημαίνει πως το buzz είναι ένα ελαφρύ google wave εκφράζοντας μάλιστα αμφιβολίες για το αν τελικά θα πιάσει. Είναι ίσως νωρίς για να κρίνουμε την τύχη του. Αυτό που διακρίνω ωστόσο είναι ότι η έλευση του buzz τείνει να ευνοεί περισσότερο τις συζητήσεις περί δημόσιου χώρου, ιδιωτικότητας και δημοσιότητας από ό,τι συνέβη με το wave. Για να ασκήσει κανείς κριτική στο wave πρέπει να περιγράψει με σαφήνεια τα άλματα λογικής και πραγματικότητας που θα κάνει στην υπόθεση εργασίας του. Πως αλλιώς άλλως τε  θα μπορούσε κανείς να καταστρώσει την κριτική του σε ένα τόσο προωθημένο στη σύλληψή του σύστημα επικοινωνίας, όπως το wave, που γίνεται εξαιρετικά αμφίβολο αν η χρήση του θα εξαπλωθεί και η μορφή του επικρατήσει.

Με το buzz η κριτική φαίνεται απ’ την αρχή πως είναι πιο προσιτή υπόθεση στους προβληματισμούς των σημερινών άνθρωπων . Έτσι φάνηκε από τις ανησυχίες που εκφράστηκαν σχετικά με την δυνητικά αποκαλυπτική επιλογή της Google να φαίνεται στους υπόλοιπους ακόλουθούς σου, χωρίς να το έχεις προεγκρίνει, ποιούς από τους ανθρώπους με τους οποίους επικοινωνείς συχνότερα μέσω gmail ακολουθείς και αντίστοιχα ποιοί σε ακολουθούν. Ενδιαφέρουν έχουν τα δύο παραδείγματα τα οποία επιλέγουν περισσότερο οι επικριτές αυτού του αποκαλούμενου default opt out setting του buzz. Το ένα αφορά στους/στις συζύγους που ενδεχομένως θα μάθουν ότι ο/η νύν επικοινωνεί με email/gtalk με την/τον πρώην. Και το δεύτερο στους υψηλά ιστάμενους στις εταιρικές ιεραρχίες που θ’ ανακαλύψουν ποιοι εργαζόμενοι έχουν επικοινωνήσει με ποιούς ανταγωνιστές. Ένα καθ’ όλα λογικό κίνητρο κριτικής σε ένα μεταβικό κόσμο όπου το χρήμα και το σέξ κινούν τόσα πολλά.

Αντιγράφω ένα δείγμα αυτής της κριτικής το οποίο επέλεξα απλά γιατί έτυχε να το σχολιάσω. Έγραψε λοιπόν ο Στάθης στην Ελευθεροτυπία:

Η κυρία Λίνα Μενδώνη, ξανά Γενική Γραμματέας στο Υπουργείο Πολιτισμού, όπου είχε επίσης υπηρετήσει στο παρελθόν, πάλι από την ίδια θέση κατά την περίοδο 1999-2004. Ολοι οι πολιτιστικοί συντάκτες χθες όλων των εφημερίδων μόνον καλά λόγια κι επαίνους είχαν να πουν για την κυρία Μενδώνη.

Γιατί λοιπόν χρειάστηκαν 60 μέρες και η «εξέταση» χιλιάδων βιογραφικών για να γίνει το αυτονόητο;….

στο ίδιο άρθρο λίγο μετά λέει:

απλώς αποδεικνύεται για μιαν ακόμα φορά ότι συχνά οι πιασάρικες κι αβασάνιστες «καινοτομίες» εκβαίνουν μαλθακίες.Προς επίρρωσιν τούτου: το 90% των γενικών γραμματέων που έχουν έως τώρα διορισθεί είναι ΠΑΣΟΚ (και το υπόλοιπο 10% μάλλον ΠΑΣΟΚ φίλοι, ΠΑΣΟΚ συγγενείς, ΠΑΣΟΚ κουμπάροι, ΠΑΣΟΚ επιστήμονες με ντοκτορά ΠΑΣΟΚ, ΠΑΣΟΚ εκ ΠΑΣΟΚ, κρυπτοΠΑΣΟΚ και ΠΑΣΟΚ πρασινοφρουροί).

Επειδή η επιφανειακή κριτική γίνεται εύκολα και “βολεύει” άφησα το παρακάτω σχόλιο:

Επειδή συχνά η επίκληση του “λαϊκισμού των άλλων” λειτουργεί και ως προκάλυμμα του λαϊκισμού που ακολουθεί, παρακαλώ αν σας είναι εφικτό, μπείτε στον κόπο να κατατάξετε τις παρακάτω επιλογές με βάση το, κάπως ισοπεδωτικό, ερμηνευτικό σας σχήμα.

- Μαργαρίτα Καραβασίλη (https://apps.opengov.gr/sec_cvs/html/karavasili.html)
- Μαρία Στρατηγάκη (https://apps.opengov.gr/sec_cvs/html/stratigaki.html)
- Διομήδης Σπινέλλης (https://apps.opengov.gr/sec_cvs/html/spinellis.html)
- Αρθούρος Ζερβός (http://www.foreignpress-gr.com/2009/11/blog-post_5039.html)

Πρόκειται για έναν κυριολεκτικά έντεχνο λαϊκισμό καθώς ο λόγος του Στάθη συνοδεύεται πάντα από, λιγότερο ή περισσότερο πετυχημένα, σκίτσα. Αυτό που παρατηρώ,  προφανώς δεν αφορά μόνο τον Στάθη, είναι ότι η κριτική που ασκείται στην ανοικτή διακυβέρνηση έχει μοιρολατρικά στοιχεία.  Διέπεται από μια παραδοχή,  άλλοτε κυνικά φανερή και άλλοτε πιο σιωπηλή,  πως ό,τι και αν γίνει θα είναι τελικά αναπότρεπτη η επανάληψη του ίδιου μεταπολιτευτικού έργου με άλλους πρωταγωνιστές.

Είναι εύκολο και βολικό το κανάκεμα των αδυναμιών και των ελαττωμάτων του λαού. Το δύσκολο είναι να δημιουργηθούν ευνοικές συνθήκες για την αξιοποίηση των προτερημάτων του. Είναι εύκολη και βολική η απαξιωτική κριτική. Το δύσκολο είναι να ερευνήσει κανείς σε βάθος, να συγκρίνει μεθοδικά τι συμβαίνει στον κόσμο και να τεκμηριώσει τις επιλογές του.

Κοινός παρανομαστής της κριτικής είναι η υποτιθέμενη ασυμφωνία μεταξύ των ανοικτών διαδικασιών και της αποτελεσματικότητας. Θυμίζει μάλιστα την σφοδρή  εναντίωση στους θεσμούς και τις διαδικασίες του ανοικτού κόμματος, όταν το ΠΑΣΟΚ ήταν αξιωματική αντιπολίτευση. Και τότε το μεγαλύτερο μέρος της κριτικής εστιάζε στην έλλειψη αποτελεσματικότητας και συντονισμού, μέχρι που οι επιλογές του Γιώργου Παπανδρέου δικαιώθηκαν από το αποτέλεσμα των πρόσφατων εθνικών εκλογών.  Μάλιστα έτυχαν διεθνούς αναγνώρισης, αλλά και εγχώριας καθώς και η ΝΔ αρχίζει να εξασκείται.

Παρά το γεγονός ότι και η κλίμακα διαφέρει και το μεγέθος των συσσωρευμένων προβλημάτων της χώρας είναι μεγάλο, πιστεύω πως τελικά η ανοικτή διακυβέρνηση θα δικαιωθεί, από τα αποτελέσματα της φυσικά. Έτσι μάλλον και πάλι θα’ μαστε στο άλλο έργο θεατές.

Ποιά είναι όμως αυτά τα εμπόδια και οι μελλοντικές προκλήσεις για την ελληνική περίπτωση; Μπορούμε να τα χωρίσουμε σε τέσσερις κατηγορίες.

1. Διοικητικά, θεσμικά εμπόδια και προκλήσεις:

Η έντονη πολιτική βούληση για την εισαγωγή αρχών διαφάνειας, διαβούλευσης, συμμετοχής και λογοδοσίας στις διαδικασίες παραγωγής δημόσιας πολιτικής πρέπει να αρχίσει μεθοδικά να αποκτά βάθος. Ένα βασικό εμπόδιο είναι οι εντάσεις που ενσκήπτουν ανάμεσα στους τεχνοκράτες που πλαισιώνουν το επιτελείο ενός υπουργού και στα στελέχη του μόνιμου διοικητικού του μηχανισμού. Κάπως σχηματικά, οι πρώτοι συνήθως καταλογίζουν στους δεύτερους  αντίσταση στις αλλαγές και δυσκολία στην απορρόφηση καινοτομιών. Eνώ οι δεύτεροι κάνουν λόγο για έλλειψη κατανόησης των υπηρεσιακών διαδικασιών και ιδιαιτεροτήτων.

Η άρση αυτού του εμποδίου είναι ίσως από τις σημαντικότερες προκλήσεις αν είναι η ελληνική πολιτική και διοίκηση να περάσουν για τα καλά στο επόμενο επίπεδο. Για να ξεπεραστεί το εμπόδιο, όμως, απαιτείται να αφιερωθεί ποιοτικός χρόνος από τους εν λόγω stakeholders, σε μια προσπάθεια να κατανοήσουν από κοινού τη φύση των επιπτώσεων μιας πιο ανοικτής και συμμετοχικής διαδικασίας λήψης των αποφάσεων. Να κατανοήσουν σε όλο το δυνατό εύρος ότι η εισαγωγή διαδικασιών ανοικτής διαβούλευσης δεν είναι απλά ακόμη ένας νεωτερισμός, αλλά συνιστά διαμοίρασμα της εξουσίας διαμόρφωσης και λήψης αποφάσεων. Ένα διαμοίρασμα της εξουσίας που γίνεται με αντάλλαγμα την προστιθέμενη αξία που κομίζουν στη λήψη αποφάσεων με τις γνώσεις, τις ιδέες και τις προτάσεις τους οι πολίτες.

Άν όχι όλοι, τουλάχιστον κάποιοι από το εν λόγω ανθρώπινο δυναμικό των Υπουργείων πρέπει να αρχίσουν να αποκτούν διαδικτυακή ορατότητα κάποιου είδους. Όχι οποιαδήποτε ορατότητα, αλλά εκείνη που συμβάλει και ανταποκρίνεται κάθε φορά στις ανάγκες της αλληλεπίδρασης της εκάστοστε διοικητικής μονάδας με τους ενδιαφερόμενους πολίτες. Αυτού του είδους η ορατότητα είναι, πρός το παρόν, ενά ζητούμενο πρός αναζήτηση.

2. Κοινωνικά εμπόδια και προκλήσεις:

Είναι έτοιμη και έχει όλη η κοινωνία τις ίδιες ευκαιρίες να συμμετέχει; Η απάντηση είναι σαφώς όχι για δύο βασικούς λόγους. Πρώτον, εξαιτίας των δομικών περιορισμών στην έγκαιρη πληροφόρηση όλων των δυνητικών ενδιαφερομένων. Αλλά και λόγω της ίδιας της δυνατότητας πρόσβασης στο μέσο. Μια λύση για αυτό το πρόβημα, που μάλιστα έχουν προτείνει οι Εθελοντές για την Διαφάνεια, είναι να παρέχουν τα ΚΕΠ ολοκληρωμένες υπηρεσίες διευκόλυνσης της συμμετοχής του πολίτη με τη χρήση πιο συμβατικών από το διαδίκτυο μέσων.

Μια άλλη πρόκληση είναι να κερδίσει η διαδικασία διαβούλευσης την εμπιστοσύνη της κοινωνίας. Κάτι που ως ένα βαθμό θα κριθεί από την ανταπόκριση της διοίκησης στις προτάσεις των πολιτών αλλά και από την ποιότητα που θα έχει, συν τω χρόνω, η μεταξύ τους διάδραση. Σε αυτό το σημείο μένουν πολλά να γίνουν.  Μια ακόμα πρόκληση είναι ότι  η διατύπωση των σχεδίων αποφάσεων και νομικών πράξεων πρέπει να γίνεται σε απλά ελληνικά. Ο στρατηγικός στόχος εδώ είναι να μην αποθαρρύνεται εκ προϊμίου η έκφραση της πλειοψηφίας των πολιτών που δεν κατέχουν την διοικητική ορολογία. Η μέθοδος της διαβούλευσης είναι εξαιρετικά σημαντική. Γι’αυτό πρέπει να υπάρχει ευελιξία στη δοκιμή καθιερωμένων διεθνών πρακτικών, μέσα βέβαια από την κατάλληλη προσαρμογή τους στην ελληνική πραγματικότητα.

3. Τεχνικά και επιχειρησιακά εμπόδια και προκλήσεις

Όπως συμβαίνει και με τις εκτός διαδικτύου διαβουλεύσεις δεν υπάρχει ούτε μια ενιαία μεθοδολογία, μήτε κάποια συγκεκριμένη τεχνολογική πλατφόρμα από τις οποίες να ξεκινήσει κάποιος. Μόνο σε προηγούμενες εμπειρίες και καλές διεθνείς πρακτικές μπορεί να βασιστεί, επιχειρώντας να τις προσαρμόσει, να τις επεκτείνει ή ακόμα και να καινοτομήσει από την αρχή.

Μια επιχειρησιακή πρόκληση αφορά στους τρόπους όπου γνωστοποιούνται και λαμβάνονται υπόψην οι απόψεις που καταγράφονται σε διάφορα σημεία στον παγκόσμιο ιστό, και ιδιαίτερα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, για κάποιο υπό διαβούλευση θέμα. Επομένως, πέρα από την πρόκληση του διαμοιράσματος της εξουσίας που αναφέραμε πιο πάνω, υπάρχει και η πρόκληση κατανόησης του οιωνεί διανεμημένου χαρακτήρα κάθε διαβούλευσης.

4. Θεωρητικά, πολιτιστικά εμπόδια και προκλήσεις

Χωρίς καθόλου να υποτιμάται ο ρόλος της τεχνολογίας, η πραγματική αλλαγή παραδείγματος πρός μια ανοικτή διακυβέρνηση δεν θα συμβεί απλά και μόνο από την εισαγωγή των νέων τεχνολογιών στην πολιτική, αλλά μόνον όταν επέλθει ουσιαστική μεταβολή στις συμπεριφορές των επί μέρους stakeholders (πολιτικών, διοίκησης, πολιτών). Για να συμβεί αυτό στη μεγάλη κλίμακα μεσολαβεί πληθώρα ακαδημαϊκών-ερευνητικών αλλά και πολιτιστικών προκλήσεων.

Παραφράζοντας την Ann Macintosh θα αναφέρω ενδεικτικά ορισμένα ερωτήματα που συνιστούν προκλήσεις για το μέλλον.

• Πως η ηλεκτρονική συμμετοχή επηρεάζει το δημοκρατικό μας πολίτευμα μακροπρόθεσμα;
• Πως, με τι μετρικά, αξιολογούμε την ηλεκτρονική συμμετοχή σε μια διαβούλευση;
• Με ποιούς, προφανώς δημιουργικούς, τρόπους μπορούμε να ξεπεράσουμε/απαντήσουμε στην ένταση ανάμεσα στην δημοκρατική θεωρία και το σύγχρονο σχεδιασμό, πολιτικής τελικά, τεχνολογίας;

Επιχειρώντας μια  σύγχρονη αναδιατύπωση της έννοιας, ακόμα ευρύτερη από τον ορισμό της wikipedia, θα λέγαμε ότι Συμμετοχικός Προϋπολογισμός είναι μια διαδικασία απλοποιημένης παρουσίασης των στοιχείων ενός οποιουδήποτε δημόσιου προϋπολογισμού (κρατικού, περιφερειακού, δημοτικού) με πλήρη διαφάνεια ώστε οι πολίτες να παρακολουθούν εύκολα που και πως δαπανάται το δημόσιο χρήμα και έτσι να έχουν ουσιαστική δυνατότητα συμμετοχής στη λήψη των αποφάσεων μέσα από ανοικτή διαβούλευση.

Όπως γίνεται αντιληπτό από την παραπάνω απόπειρα ορισμού, υπάρχουν δύο έννοιες κλειδιά που μπαίνουν ΠΡΙΝ από την συμμετοχή που εύλογα κατέχει κεντρική θέση στην έννοια του συμμετοχικού προϋπολογισμού. Αυτές είναι η ‘απλοποίηση’ και η ‘διαφάνεια’. Τα πρωτογενή στοιχεία ενός, κρατικού ας υποθέσουμε, προϋπολογισμού αποτελούν ένα τεράστιο όγκο δεδομένων. Τα δεδομένα για τις δαπάνες υπάρχουν ανά είδος, κρατική υπηρεσία και με μια σειρά από άλλα κριτήρια.

Ωστόσο, η κωδικοποίηση των δεδομένων γίνεται με τέτοιο τρόπο που ναι μεν μπορεί να εξυπηρετεί τις υπηρεσιακές ανάγκες της διοίκησης, όμως απέχει αρκετά από το να βοηθούν τον πολίτη να καταλάβει τη λογική της ροής των χρημάτων ανά τομέα πολιτικής. Επομένως, η διαφάνεια, η απλοποίηση και, σ’ενα άλλο επίπεδο, η προσβασιμότητα είναι βασικές προϋποθέσεις για έναν συμμετοχικό προϋπολογισμό, είτε αυτός είναι σε διεθνή είτε σε εθνική και τοπική κλίμακα.

Με αυτές τις σκέψεις ξεκινάει αυτές τις ημέρες μια νέα πρωτοβουλία των Εθελοντών Διαδικτύου του ΠΑΣΟΚ για τον Συμμετοχικό Προϋπολογισμό. Ανάμεσα σε άλλα, η πρόκληση της εν λόγω δράσης είναι να προσφέρει ένα εργαλείο γνώσης και διαφάνειας για όλους και παράλληλα να ενδυναμώσει τη φωνή ειδικών ομάδων σε όλη την Ελλάδα (δημόσιοι υπάλληλοι, νέοι, φοιτητές, αγρότες κλπ) αναφορικά με την καλύτερη δυνατή αξιοποίηση του δημοσίου χρήματος.