Ο Μπαράκ Ομπάμα στην Ελλάδα: Ένας προσωπικός απολογισμός.

Ας μου επιτραπεί ένας άλλου τύπου απολογισμός της οκταετούς θητείας του Μπαράκ Ομπάμα στο πιο ισχυρό πολιτικό αξίωμα του πλανήτη. Θα κάνω ένα προσωπικό και σε μεγάλο βαθμό συντεχνιακό απολογισμό της πολύπλευρης επίδρασης του χαρισματικού αυτού παγκόσμιου ηγέτη. Άκουσα πρώτη φορά για τον απερχόμενο πρόεδρο των ΗΠΑ τον Ιανουάριο του 2007, όταν ως Γερουσιαστής του Ιλινόι συνέστησε διερευνητική επιτροπή για την εκδήλωση της πρόθεσης να είναι υποψήφιος για το χρίσμα των δημοκρατικών στην προεδρική εκλογή του επόμενου έτους. Ανακοίνωσε τη βούληση να διεκδικήσει το χρίσμα με ένα βιντεάκι πρώτα στο YouTube. Ακόμα θυμάμαι τη στιγμή που το παρακολούθησα. Είχα μείνει έκθαμβος. Ένας πανελλαδικά άγνωστος νέος αφροαμερικανός αντί να καλέσει κάποιο κανάλι, επέλεξε να χρησιμοποιήσει ένα ανερχόμενο μέσο κοινωνικής δικτύωσης για να δημοσιοποιήσει τη σημαντικότερη είδηση της έως τότε καριέρας του. Το μέσο ήταν για άλλη μια φορά το μήνυμα. Ο λόγος που εξέπεμπε ενσωμάτωσε ένα αίτημα ανανέωσης κι αλλαγής του πολιτικού παραδείγματος και του περιεχομένου της πολιτικής. Ο συνδυασμός επιλογής μέσου κι ενός λόγου φρέσκου, αιχμηρού και με βαθιές πεποιθήσεις με έκανε να αρχίζω να παρακολουθώ τις επόμενες κινήσεις του αναφέροντας στο μπλόγκ μου ό,τι έβρισκα ενδιαφέρον.

barack

Η καμπάνια του Ομπάμα για την προεδρία το 2008 άλλαξε μια για πάντα της θέση των τεχνολογιών του διαδικτύου στους κανόνες της πολιτικής επικοινωνίας. Αμφισβήτησε στην πράξη την πρωτοκαθεδρία της τηλεόρασης. Αξιοποίησε τη δύναμη των κοινωνικών δικτύων κι έδωσε ρόλο και λόγο στους πολλούς υποστηρικτές από τη βάση.Έδειξε πως ο κεντρικός σχεδιασμός της επικοινωνιακής στρατηγικής μπορεί να συνδυαστεί με τη μερική απώλεια κεντρικού ελέγχου του μηνύματος που συνεπάγεται το άνοιγμα στο από τη φύση του αποκεντρωμένο διαδίκτυο. Στις ελληνικές εκλογές του Σεμπτεμβρίου του 2007, ένα χρόνο πριν την εμβληματική καμπάνια Yes We Can του 2008, οι όροι της προεκλογικής πολιτικής επικοινωνίας υπαγόρευαν μια επιφυλακτική κι αμήχανη στάση απέναντι στο διαδίκτυο. Τότε δίναμε πραγματικό αγώνα στην ομάδα Πληροφορικής και Νέων Τεχνολογιών του ΠΑΣΟΚ για τη διεκδίκηση πόρων και μεγαλύτερου ρόλου για το διαδίκτυο στην προεκλογική εκστρατεία. Τίποτα απο αυτά που σήμερα βλέπετε κάθε μέρα στις σελίδες των κομμάτων στο facebook  και το twitter δεν ήταν αυτονόητο τότε. Απεναντίας, για όλα ήθελες έγκριση από τον ίδιο τον υπεύθυνο του εκλογικού αγώνα. Έπρεπε να πάω με το λάπτοπ στο γραφείο του Λαλιώτη να εγκρίνει τα διαφημιστικά μπάνερ που θα έπαιζαν σε πολυσύχναστα portals κι εφημερίδες παρά το ότι ήταν ήδη συμφωνημένο ότι θα ακολουθούσαν πιστά την αισθητική και το μήνυμα που χαράχτηκε κεντρικά.

Πολλά άλλαξαν στις επόμενες εθνικές εκλογές, το 2009, κι αφού είχε προηγηθεί ο Ομπάμα το 2008. Ο τομέας επικοινωνίας του κόμματος και η ομάδα νέων τεχνολογιών στελεχώθηκαν με νέους και διαδικτυακά ικανούς ανθρώπους. Είχαν πλέον κάποιους πόρους και – το σημαντικότερο όλων –  την ίδια εντολή με πολλά άλλα κομματικά επιτελεία ανά τον κόσμο. «Κάντε το όπως ο Ομπάμα». Εντάξει, δεν είχαμε στις τάξεις μας στελέχη που εργάζονταν στην Google και το Facebook για να φτιάξουμε τα campaign engines και τα Dashboards του Ομπάμα. Πειραματιστήκαμε όμως αρκετά. Ανανεώσαμε τη διαδικτυακή εικόνα του κόμματος. Ενδυναμώσαμε με οδηγίες και εργαλεία εκλογικού αγώνα στελέχη σε όλη την Ελλάδα. Καλλιεργήσαμε κοινότητες εθελοντών. Δημιουργήσαμε μέσα από ανοικτά διαδικτυακά καλέσματα ομάδες εργασίας για την περαιτέρω επεξεργασία πολιτικών προτάσεων για το κυβερνητικό έργο στον τομέα της διαφάνειας. Τη βραδυά των εκλογών οι εκλογικοί αντιπρόσωποι έστελναν άμεσα από δική μας εφαρμογή για κινητά τα αποτελέσματα από τα εκλογικά κέντρα και έτσι είχαμε απο νωρίς εικόνα για τη διαφορά των 10 μονάδων που τα περισσότερα exit polls δεν προέβλεψαν.

Η πρώτη πράξη του Ομπάμα μόλις μπήκε επίσημα ως πρόεδρος στον Λευκό Οίκο στις αρχές του 2009 είχε τεράστιο συμβολισμό και διεθνή απήχηση. Εξέδωσε την Οδηγία για τη Διαφάνεια και την Ανοικτή Διακυβέρνηση προς όλους τους επικεφαλείς των δημόσιων υπηρεσιών.

Η κυβέρνησή μου δεσμεύεται να δημιουργήσει ένα επίπεδο ανοιχτότητας στη διακυβέρνηση που να μην έχει προηγούμενο. Θα εργαστούμε μαζί για τη διασφάλιση της δημόσιας εμπιστοσύνης και την καθιέρωση ενός συστήματος διαφάνειας, δημόσιας συμμετοχής και συνεργασίας. Η Ανοιχτότητα θα ισχυροποιήσει τη δημοκρατία μας και θα προάγει την αποδοτικότητα και αποτελεσματικότητα της κυβέρνησης.

Δυο μόλις μήνες μετά, στα τέλη Μαρτίου του 2009 όπως έχω γράψει ξανά, καταχωρήσαμε το όνομα χώρου opengov.gr για να το χρησιμοποιήσουμε για τις πολιτικές ανοικτής διακυβέρνησης  από τις πρώτες κιόλας ώρες μετά τις εκλογές του Οκτωβρίου του 2009. Το Σεπτέμβριο του 2011 στο περιθώριο διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών ιδρύθηκε η Συμμαχία για την Ανοικτή Διακυβέρνηση. Μια παγκόσμια πολυμερής πρωτοβουλία 70 κρατών και των αντίστοιχων τοπικών οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών με στόχο την προώθηση της διαφάνειας, την ενίσχυση της συμμετοχής των πολιτών, την καταπολέμηση της διαφθοράς και την αξιοποίηση των τεχνολογικών καινοτομιών για τη βελτίωση της διακυβέρνησης. Αν στη σημερινή Ελλάδα έχει κάπως διασωθεί η ατζέντα και η κουβέντα για την ανοικτή διακυβέρνηση αυτό οφείλεται σε σημαντικό βαθμό στη συμμετοχή της Ελλάδας στην OGP από το 2012, στην ανάληψη αυτοδεσμεύσεων σε διετή σχέδια δράσης που αυτή συνεπάγεται, και φυσικά στο πλαίσιο συνεργασίας που ενθαρρύνει η OGP μεταξύ στελεχών της κυβέρνησης, της δημόσιας διοίκησης και κάθε είδους ενδιαφερόμενων από την κοινωνία των πολιτών.

Είναι όλα ρόδινα και άμεμπτα στη θητεία Ομπάμα; Όχι βέβαια. Κοιτάζοντας μακροσκοπικά τα δεδομένα της συνολικής εικόνας, η Αμερική που παραδίδει στον Τράμπ είναι καλύτερη από εκείνη που παρέλαβε ο ίδιος από τον Μπους το νεώτερο. Ωστόσο, στη μικρή κλίμακα όπως είναι η πολιτική για την ανοικτή διακυβέρνηση, παρά τη μεγάλη κληρονομιά, τις καλές πρακτικές, τη διεθνή διάχυση των εννοιών της ανοιχτότητας δεν θα ήταν και τόσο άδικο να πω ότι σε όρους ουσιαστικής επίδρασης στην πραγματική ζωή των πολιτών πέρασε κάτω από τον πήχυ των φιλόδοξων αρχικών προσδοκιών που με τόσο πάθος και πεποίθηση δημιούργησε και ενέπνευσε ο ίδιος στα πρώτα του βήματα. Αρκεί να θέσουμε σε οποιοδήποτε πολίτη το ερώτημα: «Έχεις πρόσβαση στις πληροφορίες που χρειάζεσαι για να συμμετέχεις ενεργά στη διαμόρφωση των αποφάσεων που σε αφορούν και η συμμετοχή σου αυτή να λαμβάνεται υπόψη από τους ασκούντες την εξουσία;». Οι απαντήσεις δεν θα είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικές και αυτό οφείλεται στους στόχους που έχουν οι σχεδιαστικές προδιαγραφές των εφαρμογών ανοικτής διακυβέρνησης. Το «ξέπλυμα του ανοικτού – open washing», δηλαδή ο βαυκαλισμός πολιτικών  περιορισμένης φιλοδοξίας με το επίχρισμα των, υποτίθεται αξιακά ουδέτερων, εννοιών της διαφάνειας και της συμμετοχής, είναι ότι χειρότερο μπορεί να συμβεί στην προσπάθεια για αποτελεσματική και αποδοτική δημοκρατία. Η κληρονομιά Ομπάμα είναι μεγάλη και οι αδυναμίες της χτυπητές. Αν είναι ιάσιμες θα το δούμε.

Advertisements

Η διάκριση Ανοικτού – Κλειστού: Προς ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο

Το βιβλίο του  Alec Ross The Industries of the Future το έχω ήδη κατεβάσει ως δείγμα  στο Kindle και προτίθεμαι σύντομα να το αγοράσω. Παρακολούθησα μια πρόσφατη ομιλία του σε εκδήλωση του Knight Foundation. Ήταν μια παρουσίαση του βιβλίου του προσαρμοσμένη στο κοινό της εκδήλωσης που αποτελούνταν από τοπικές δημοσιογραφικές ομάδες. Το κεντρικό του μήνυμα προς αυτό το κοινό ήταν ότι παρά τον ξέφρενο ρυθμό της παγκοσμιοποίησης και της τεχνολογικής επανάστασης, η εστίαση για τις καινοτομίες του μέλλοντος πρέπει να ξεκινά από τις μικρές κοινότητες. Συγκεκριμένα τόνισε ότι από σήμερα έως το 2025 υπάρχει μεγαλύτερη ανάγκη από ποτέ για:

  1. Δημοσιογραφία υψηλής ποιότητας
  2. Ενημερωμένο κοινό
  3. Ενεργή κοινωνία πολιτών

Όσα είπε ο Alec Ross ενδιαφέρουν πολλούς περισσότερους από το κοινό  εκείνης της αίθουσας. Πως θα μπορούσε άλλωστε να είναι αλλιώς, αφού πρόκειται για έναν εξαιρετικά επιδραστικό διανοητή με πλούσιες παραστάσεις. Ήταν υπεύθυνος για την πολιτική τεχνολογικής καινοτομίας της καμπάνιας του Ομπάμα το 2008, ενω αργότερα ανέλαβε θέση συμβούλου καινοτομίας της Χίλαρι Κλίντον όσο ήταν υπουργός εξωτερικών. Τα σημεία της ομιλίας του που σταχυολογώ σε αυτό το ποστ ενδιαφέρουν πολιτικούς ηγέτες (ήδη ο Ματέο Ρέντζι έκανε αναφορά σε ομιλία του), συμβούλους πολιτικής, τεχνοκράτες, επικεφαλείς επιχειρήσεων, ηγέτες της κοινωνίας των πολιτών κλπ.

Πρώτα απ’ όλα είναι απαραίτητο να αντιληφθεί κανείς την κλίμακα της ψηφιοποίησης των πάντων. Το 90% της παγκόσμιας πληροφορίας δημιουργήθηκε μόλις τα τελευταία 2 χρόνια. Με άλλα λόγια το σύνολο της πληροφορίας που δημιουργήθηκε σε αυτόν τον πλανήτη από την εποχή των σπηλαίων έως το 2013, παράγεται πλέον κάθε δύο χρόνια. Σήμερα υπάρχουν 14 δις συνδεδεμένες στο διαδίκτυο συσκευές (υπολογιστές, ταμπλέτες, τηλεοράσεις, κινητά κλπ). Σε λίγα χρόνια, το 2020 θα κυκλοφορούν 40 δις τέτοιες συσκευές. Τα ρομπότ των κόμικς και των παιδικών σειρών της δεκαετίας του 80, το 2020 θα είναι πραγματικότητα. Μπορεί να νομίζουμε ότι ένα ρομπότ θα είναι ένα μάλλον ακοινώνητο, αδέξιο έως σκουντούφλικο πλάσμα, αλλά με την εξέλιξη των αισθητήτων και της cloud ρομποτικής σε λίγα χρόνια θα μπορεί να μπαίνει σε μια γεμάτη αίθουσα και να εντοπίζει που βρίσκεται το άδειο κάθισμα για να κάτσει.

Οι συνέπειες της αλματώδους εξέλιξης της ρομποτικής στις εργασιακές σχέσεις δεν περιμένουν σε ένα ακαθόριστο μέλλον. Βρίσκονται ήδη εδώ. Πρόσφατα η Foxconn, μια εταιρία με 900.000 υπαλλήλους και μεγαλύτερους πελάτες την Apple και τη Samsung, απέλυσε 60.000 εργαζόμενους για να τους αντικαταστήσει με ρομπότ. Είναι προφανές, έχει άλλωστε διαφανεί πολύ πριν από την παραπάνω εξέλιξη, ότι διαμορφώνεται μια νεα ισορροπία περί τα εργασιακά. Πλέον οι θέσεις που κινδυνεύουν λιγότερο είναι όσες έχουν κύριο αντικείμενο τη γνώση χωρίς όμως επαναλαμβανόμενη ρουτίνα.

Στα επόμενα δέκα χρόνια, έως το 2025, η ισχυρή τεχνητή νοημοσύνη σε συνδυασμό με την ρομποτική θα ασκήσουν σημαντική επίδραση στο βιοτικό επίπεδο της μεσαίας τάξης. Σε αυτό το περιβάλλον προκλήσεων, είναι σημαντικό για όλους (πολιτικούς ηγέτες, επιχειρηματίες, στελέχη της κοινωνίας πολιτών) να αντιληφθούν ότι καλούνται να δώσουν τις μάχες του αύριο και όχι του χθές. Σε πολιτικό επίπεδο, όμως, παρατηρείται μια αμοιβαία ριζισπαστικοποίηση τόσο της Αριστεράς όσο και της Δεξιάς. Αυτή η πολιτική αντίδραση, τουλάχιστον για τις ΗΠΑ, αντανακλά τις ανησυχίες του Αμερικανού της μεσαίας τάξης για το μισθό, την ασφάλιση και τα όποια κεκτημένα νιώθει να απειλούνται από την παγκοσμιοποίηση και θέλει να τα διαφυλάξει.

Ο Alec Ross είναι απολύτως σαφής στο ότι η διάκριση Αριστερά – Δεξιά ανήκει πια στο παρελθόν. Τον 21ο αιώνα η νέα διάκριση είναι Ανοικτό – Κλειστό. Η καινοτομία και η ευημερία έχουν την τάση να συγκεντρώνονται στα κράτη και τις κοινωνίες που είναι Ανοικτά. Ανοικτό σημαίνει πολλά. Πρωτίστως σημαίνει οικονομική κινητικότητα και εγγυήσεις επιτυχίας και ευημερίας για όλους και όχι μόνο για τις κάθε είδους ελίτ. Σημαίνει ανοικτούς θεσμούς, δικαιώματα γυναικών, εθνικών, θρησκευτικών, σεξουαλικών μειονοτήτων.

Γυρίζοντας στα χρόνια της δουλειάς του για το State Department όλο τον κόσμο, o Ross διαβλέπει ότι ανάμεσα στους νέους 20ρηδες και 30ρηδες υπάρχει μια κουλτούρα συναίνεσης για τη σπουδαιότητα των αξιών της ανοικτότητας. Οι νέοι αυτοί επιλέγουν τη χώρα όπου θα ασκήσουν το επάγγελμά τους ανάλογα με το πόσο φιλική είναι στην ανοικτή καινοτομία.

Το ερώτημα προκύπτει αβίαστα σε αυτό το περιβάλλον. Τί να κάνουμε; Ο Ross μας προτρέπει να γίνουμε ισχυροί τροφοδότες ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου. Στην αγροτική κοινωνία ο γαιοκτήμονας παρείχε γη και την ασφάλεια που έδινε η διαμονή σε αυτή και απαιτούσε αφοσίωση και εργασία. Στη βιομηχανική εποχή ο ιδιοκτήτης των μέσων παραγωγής προσέφερε εργασία και έδινε πίσω μισθό, σύνταξη, ασφάλεια, παιδεία. Στην ψηφιακή εποχή της πληροφορίας δεν έχουμε κοινωνικό συμβόλαιο. Στη βιομηχανική εποχή, την περίοδο 1800 – 1850, η μια επανάσταση διαδέχονταν την άλλη, η παραγωγή αυξάνονταν αλλά δεν υπήρχε κοινωνική διάχυση της ευημερίας. Σκεφθείτε απλά ότι ο Μάρξ έγραψε το Κεφάλαιο το 1848.

Η πλήρης διάρρηξη του κοινωνικού συμβολαίου απαιτεί νέου τύπου ηγεσία. Αυτή, ωστόσο, δεν θα έρθει αναγκαστικά από τον ιδιωτικό τομέα. Οι εταιρίες που είναι προσκολλημένες στη μεγιστοποίηση των αξιών για λογαριασμό των μετόχων τους αδυνατούν να προσανατολιστούν στην ηγεσία που απαιτείται για τη δημιουργία του νέου κοινωνικύ συμβολαίου. Στο πεδίο της πολιτικής διακυβέρνησης επίσης λείπει η απαιτούμενη ηγεσία λόγω του υπερβολικού διχασμού και της πόλωσης. Αντίθετα, αυτοί που – πάντα κατά τον Ross- είναι ιδανικά τοποθετημένοι για να οραματιστούν το νέο κοινωνικό συμβόλαιο είναι οι τοπικοί stakeholders. Αυτές οι ομάδες ενδιαφερομένων σε συνεργασία με κυβερνήσεις και επιχειρήσεις μπορούν να ηγηθούν στη δημιουργία του νέου κοινωνικού συμβολαίου.

Οι υπηρεσίες και τα προϊόντα που προσφέρει ο τομέας των τοπικών stakeholders βρίσκεται στην καρδιά αυτής της προσπάθειας για ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο. Η δημόσια οργή και αγανάκτηση των μεσαίων στρωμάτων φουντώνει λόγω της απώλειας κοινωνικού ερείσματος και της έλλειψης προοπτικής ανάκτησης των απωλειών. Εδω ακριβώς είναι που χρειάζεται μια στρατηγική δια βίου μάθησης με στόχο την αποφυγή της de facto αποστρατείας των 40ρηδων και 50ρηδων λόγω της τεχνολογίας. Μια στρατηγική με τεχνοκρατική προσέγγιση για την απόκτηση και ανάπτυξη νεών δεξιοτήτων και τη διαχείριση κοινοτήτων.

Στο εγγύς μέλλον θα δούμε παντού υβριδικά μοντέλα δημοκρατικού καπιταλισμού. Ειδικά για την Ελλάδα είναι μεγάλος ο πειρασμός να αρχίσει κανείς μια σοβαρή συζήτηση, χωρίς παρωπίδες και τα γυαλιά μιας άλλης εποχής, για το τι κρατάμε, τι πετάμε, τι αλλάζουμε και κυρίως για το τι πρέπει να δημιουργήσουμε από την αρχή. Οι πιθανοί συνδυασμοί και τα μοντέλα είναι αρκετά. Το μόνο πάντως μοντέλο που δεν λειτουργεί πουθενά είναι τα κλειστά οικονομικά συστήματα.

 

Ψάχνοντας σε νότες. Ενατενίζοντας την ψηφιακή πολιτική

Το ΠΑΣΟΚ έχει, τα τελευταία χρόνια, εκφράσει προτάσεις μέσα απο διαφορετικά όργανα (Τομείς Πολιτικής, Ομάδα Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης) και έχει υλοποίησει σχετικές δράσεις κυρίως μέσα στη διετία 2010 και 2011. Οι προτάσεις και τα έργα αυτά είναι διατυπωμένα και υπάρχουν γύρω μας, σε δικτυακούς τόπους και πλατφόρμες, λογαριασμούς ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, σε ψηφιακούς, καθημερινούς χώρους.

Το εκλογικό αποτέλεσμα της 6ης Μαίου δεν αφήνει κανένα περιθώριο παρερμηνείας της θέσης των ψηφοφόρων τόσο απέναντι στα διλήμματα που έθεσε προεκλογικά το ΠΑΣΟΚ όσο και απέναντι στα πεπραγμένα του συνόλου της κυβερνητικής του θητείας: “ξανασκεφτείτε το σύνολο των στρατηγικών σας και πως αυτές τοποθετούνται στο νέο πλαίσιο που και εμείς συνδιαμορφώνουμε”.

Άρα οι απαντήσεις που θα πρέπει να δοθούν για τη στρατηγική στις ΤΠΕ θα πρέπει να έλθουν απο ένα κόμμα της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας, το οποίο όμως αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει. Και επειδή τέτοιες απαντήσεις δεν είναι δυνατό να διαμορφωθούν τώρα, καλύτερο είναι να μπουν τα ερωτήματα και οι αρχές που θα αποτελέσουν τα θεμέλια ώστε, κάποια στιγμή, να μπορέσει το ΠΑΣΟΚ να ξαναεκφράσει τα νέα δυναμικά κοινωνικά στρώματα. Τα “νέα” στην περίπτωση αυτή δεν αφορούν μόνο ως προς την ηλικία αλλά κυρίως και πρωτίστως στις νοοτροπίες, στη διάθεση για καινοτομία στην παραγωγή, στην κουλτούρα συμμετοχής σε διαδικασίες, στη διαθεσιμότητα προσφοράς στο δημόσιο συμφέρον.

Αλλά ακόμα και αυτή η αρχική άσκηση έχει ως προϋπόθεση τη δημιουργία ικανού, πολιτικού, χώρου και χρόνου, για την ανανέωση του στελεχιακού δυναμικού σε όλα τα επίπεδα οργάνωσης και παραγωγής πολιτικής. Η επόμενη φάση της όποιας στρατηγικής ΤΠΕ δε μπορεί να αγνοεί την ανάγκη αυτή αλλά οφείλει να δημιουργεί τους αναγκαίους αυτούς χώρους: μέσα απο συζητήσεις, δράσεις και συνεργασίες για τα θέματα που την αφορούν.

Μπορούν οι όποιες παρεμβάσεις για τις ΤΠΕ να μην είναι διεθνείς και διευρωπαϊκές; Ποια είναι τα κινήματα που διαμορφώνουν τις δράσεις στις οποίες θέλουμε να συμβάλλουμε και να συμμετέχουμε με τις προτάσεις μας; Ποια είναι τα μηνύματα γύρω μας που εμείς θέλουμε να ερμηνεύσουμε και να ενδυναμώσουμε τοπικά; Αλλά πριν τα ερωτήματα αυτά, υπάρχει ίσως ένα άλλο: είμαστε στην ίδια συχνότητα με τα στρώματα εκείνα που αυτή τη στιγμή επιχειρούν να συνδιαμορφώνουν τα προβλήματα και τις λύσεις ταυτόχρονα;

Ας προσπαθήσουμε να ξανακούσουμε τις νότες που θα μας βοηθήσουν να συντονιστούμε με τα όσα συμβαίνουν ή που δε συμβαίνουν, ακόμα, γύρω μας. Πολύ σύντομα θα λέγαμε ότι, εφόσον και οι ψηφιακές τεχνολογίες διαμορφώνουν και διαμορφώνονται απο αντίστοιχα κινήματα, θα πρέπει να ακούσουμε προσεκτικά τις νότες αυτές, που δε φοβούνται το χρέος αλλά ξέρουν να δημιουργούν διεξόδους συμβίωσης με αυτό, που ζητούν λιγότερο έλεγχο και προστασία αλλά ενισχύουν τη συμμετοχή και τη συνεργασία.

Στην προσπάθεια αυτή ας απαλλαγούμε απο την ανάγκη να ακολουθήσουμε κινήματα που μιλούν ακατάπαυστα, ή αυτά που κατέχουν κάποια αλήθεια. Οι ψηφιακές τεχνολογίες είναι τόσο ενσωματωμένες στη καθημερινότητά μας ώστε να μπορούν, από την ίδια τους της φύση, να συμπλέκουν αντιφάσεις και διλήμματα. Οι ΤΠΕ θολώνουν τα διανοητικά όρια του ψηφιακού με το πραγματικό. Δημιουργούν υβριδικά πλαίσια δράσης και εμπειρίας του πολιτικού. Μας προκαλούν ως πολιτικούς δρώντες να αλλάξουμε καθώς τα υφιστάμενα εργαλεία κατανοήσης και ερμηνείας του πολιτικού και του κοινωνικού δεν είναι τόσο επίκαιρα όσο νομίζαμε. Μας ενδιαφέρουν τα κινήματα και οι άνθρωποι που κινούνται στα όρια όλων εκείνων των δομών και διαδικασιών που ψάχνουν να αλλάξουν χωρίς όμως, και είναι κομβικής σημασίας να γίνει κατανοητή αυτή η διαφορά, να εγγυώνται το τελικό τους αποτέλεσμα. Η υπόσχεση πρέπει να είναι ότι στην πορεία θα ακούσουμε κάτι ενδιαφέρον, αλλά η κάποια λύση πιθανότητα θα έρχεται απο κάποιον άλλον. Η ακόμα καλύτερα, μαζί με κάποιον άλλο…

* Γράψαμε αυτό το κείμενο με τον Θανάση Π., ενατενίζοντας όσα συζητάμε σχεδόν καθημερινά και άλλα που έχουμε γράψει παλιότερα στο http://egov.pasok.gr/, στο http://ethelontes.pasok.gr/diafaneia/
ή ακόμα και στα http://www.egovplan.gr/ και http://egovict.blogspot.com/

 

To ταϊμλάιν του ΠΑΣΟΚ

Πριν από λίγες εβδομάδες το Ισπανικό σοσιαλιστικό κόμμα (PSOE) υπέστη τη χειρότερη ήττα της ιστορίας του. H εκλογική του επίδοση δεν ξεπέρασε το κατώφλι του 29,5%, ποσοστό που είχε αποσπάσει το 1979 στις πρώτες εκλογές μετά την πτώση του Franco. Οι εκτιμήσεις για την πρωτοφανή καθίζηση της επιρροής του ποικίλουν. Άλλες την αποδίδουν στις λάθος πολιτικές που γιγάντωσαν την ανεργία. Κάποιες άλλες εστιάζουν στην ατολμία ανάληψης ακόμα πιο ριζικών μέτρων λιτότητας. Κοινός τόπος, σε κάθε περίπτωση, είναι η παντελής αδυναμία των Ισπανών σοσιαλιστών να επεξεργαστούν και να υλοποιήσουν ένα αποτελεσματικό σχέδιο διαχείρισης της οικονομικής κρίσης που να περιορίζει τις συνεχείς απώλειες θέσεων εργασίας.

Στη μεγάλη εικόνα, η κατάσταση που έχει περιέλθει το ΠΑΣΟΚ παρουσιάζει συγκρίσιμες αναλογίες με εκείνη του συγγενικού Ισπανικού κόμματος. Σήμερα, ενάμιση χρόνο από την εισαγωγή της χώρας στον τριμερή μηχανισμό στήριξης, το ΠΑΣΟΚ φυλλορροεί εκλογικά με τις δυνητικές του απώλειες να κατευθύνονται σχεδόν προς όλο το κομματικό φάσμα, κυρίως όμως προς την αριστερά. Αν επαληθευτούν οι δημοσκοπήσεις στην πρόθεση ψήφου και στην εκτίμηση εκλογικού αποτελέσματος, η απήχηση του ΠΑΣΟΚ προσεγγίζει στα επίπεδα του 1974 (13,6%) ή, στο πιο ευνοϊκό σενάριο, σε εκείνα του 1977 (25,3%).

Κάπου εδώ, όμως, ας αφήσουμε για λίγο τις αναγωγές της προοπτικής του ΠΑΣΟΚ στις συνέπειες της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης, στη δυναμική της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας και στις δυνατότητες της εγχώριας κεντροαριστεράς. Άλλωστε, όπως απέδειξαν οι περιπτώσεις της Πορτογαλίας, της Ισπανίας αλλά και της Ιταλίας, η δυσμενής εκλογική και πολιτική μοίρα των μονοκομματικών κυβερνήσεων σε αυτή τη συγκυρία της κρίσης είναι η ίδια, ανεξάρτητα από την πολιτική οικογένεια στην οποία ανήκουν.

Πέρα από τις διαδικασίες αλλαγής ηγεσίας η πορεία ανασυγκρότησης, και όχι απλά εκλογικής ανάκαμψης, του ΠΑΣΟΚ στον μεσοπρόθεσμο ορίζοντα θα προσδιοριστεί από την επίδραση δυο δομικών παραγόντων.

Ο πρώτος παράγοντας έχει να κάνει με το είδος του κόμματος, την ίδια του τη λειτουργία και φυσικά με το στελεχιακό δυναμικό που με τη δράση και τις πρακτικές του αντιπροσωπεύει το κόμμα σε εθνικό και, ανά περίπτωση, σε τοπικό επίπεδο. Η διαδικασία άμεσης εκλογής του προέδρου από τη βάση εισήχθηκε το 2004, επιβεβαιώθηκε το 2007 και συνοδεύτηκε από ένα νέο διακριτό σύνολο πολιτικών αξιών και πρακτικών όπως, μεταξύ άλλων, είναι η συμμετοχή, η διαβούλευση, η λογοδοσία, η διαφάνεια. Αν είναι να περιγράψει κανείς αυτές τις πολιτικές πρακτικές εν συντομία θα έλεγε πως αποτελούν την ατζέντα της ανοικτότητας(openness). Η άμεση εκλογή προέδρου από τη βάση σαφώς και είναι μια κορυφαία στιγμή. Αρκεί να θυμηθούμε το καλό κλίμα και την αναλαμπή θετικής προσδοκίας όπου προκάλεσε και τις δύο φορές παρά τη δυσμενή συγκυρία όπου έλαβε χώρα. Μην ξεχνάμε ότι το 2004 η εκλογή προέδρου έλαβε χώρα σε συνθήκες εντεινόμενης φθοράς από την ενδεκαετή συνεχή κυβερνητική θητεία, ενώ το 2007 μετά από μια δεύτερη συνεχόμενη εκλογική ήττα. Ωστόσο, σε καμία περίπτωση δεν επαρκεί η άμεση εκλογή του προέδρου για να κάνουμε λόγο για ανοικτό κόμμα. Για να είμαστε ακριβείς, η άμεση εκλογή προέδρου και μερικές ανεφάρμοστες διατάξεις του καταστατικού περί προκριματικών εκλογών για την ανάδειξη υποψήφιων βουλευτών, ευρωβουλευτών και του εσωτερικού κανονισμού λειτουργίας περί τοπικών δημοψηφισμάτων είναι τα μόνα θεσμικά κατοχυρωμένα πλην όμως ελάχιστα και συνεπώς μετέωρα βήματα προς ένα κόμμα που θα λειτουργεί συμμετοχικά με διαφάνεια και λογοδοσία.

Στην πράξη, όλα αυτά τα χρόνια, οι προσωπικοί μηχανισμοί, οι τοπικές ομάδες, η πελατειακή λογική, οι συγκεντρωτικές γραφειοκρατικές πρακτικές και η μικροπολιτική εξακολουθούν να λειτουργούν ως είχαν. Οι αρχές και αξίες της διαβούλευσης, της διαφάνειας, της λογοδοσίας που εύστοχα συνοψίστηκαν στο κεντρικό μήνυμα “πρώτα ο πολίτης” έγιναν κτήμα μόνο ενός εξαιρετικά περιορισμένου αριθμού στελεχών στα ηγετικά κλιμάκια, συγκίνησαν ένα μέρος της βάσης, δημιούργησαν ελπίδα και κινητοποίησαν φρέσκο δυναμικό που συνεχίζει να κινείται εκτός των κομματικών ορίων, αλλά έως εκεί. Η μεγάλη πλειοψηφία των στελεχών ουδέποτε προσπάθησε ειλικρινά να ενσωματώσει στην πολιτική τους δράση τέτοιες αξίες. Ο παραδοσιακός κομματικός μηχανισμός τις αντιμετώπισε άλλοτε με απάθεια και αδιαφορία, άλλοτε εχθρικά ή, ακόμα χειρότερα, μέσα από ένα ψευδεπίγραφο εναγκαλισμό τους σε ρητορικό επίπεδο. Επί της ουσίας, αυτού του είδους η τακτικίστικη οικειοποίηση ακύρωσε αυτές τις πολιτικές αξίες έως το σημείο να τις καταστήσει ένα σύντομο ανέκδοτο για όσους ξέρουν….

Συνεπώς, καμία απορία δεν προκαλεί το ότι η συζήτηση για το ανοικτό κόμμα δεν σημείωσε πρόοδο παρά το γεγονός ότι κατά καιρούς διατυπώθηκαν ενδιαφέρουσες προτάσεις από ενεργούς πολίτες. Προτάσεις όπως η διενέργεια μικρών θεματικών συνεδρίων που σε προκαθορισμένα χρονικά διαστήματα θα καλούνταν να αποφασίσουν για ειδικά θέματα ανά έτος. Όπως η θεσμική θωράκιση της δυνατότητας συμμετοχής των μελών στη διαδικασία διαμόρφωσης και λήψης των αποφάσεων μέσα από διαβούλευση. Όπως η δυνατότητα διαρκούς συμμετοχής των ΜΚΟ στις διαδικασίες εσωτερικής διαβούλευσης με σεβασμό στους διακριτούς ρόλους και στην αυτονομία της δράσης τους.

Κάπως έτσι φτάσαμε στο παράδοξο σημείο να είναι η ανοικτή διακυβέρνηση(opengov), με την ηλεκτρονική διαβούλευση σε σχέδια νόμου και το πρόγραμμα Διαύγεια με την ανάρτηση όλων των κυβερνητικών και διοικητικών πράξεων στο Διαδίκτυο, πολύ πιο μπροστά από ό,τι έχει εφαρμόσει το κόμμα η κυβέρνηση του οποίου τις υλοποίησε. Η πολλές φορές χαοτική απόσταση και οι διαφορετικές ταχύτητες αναφορικά με την προώθηση της ατζέντας της ανοικτότητας ανάμεσα στην ηγεσία και τον παραδοσιακό κομματικό μηχανισμό προφανώς δεν έρχονται δίχως συνέπειες. Ίσως η βασικότερη όλων να είναι το βαθύ, και πλέον εξαιρετικά δύσκολο να επανορθωθεί, ρήγμα στην αξιοπιστία του κόμματος έναντι του εκλογικού σώματος που του εμπιστεύθηκε τη διακυβέρνηση.

Ο δεύτερος δομικός παράγοντας για το μέλλον του ΠΑΣΟΚ είναι η πολιτική και ιδεολογική του συγκρότηση. Βεβαίως το καυτό ερώτημα αφορά στην πλατφόρμα που θα παρουσιάσει στις προσεχείς εκλογές αλλά και στη στρατηγική με την οποία θα την προβάλει πριν και μετά από αυτές. Ασφαλώς πριν φθάσει κανείς σε προγραμματική πλατφόρμα πρέπει να προηγηθεί απολογισμός του κυβερνητικού έργου και αυτοκριτική για τα λάθη και τις παραλείψεις. Ο σωστός απολογισμός και η γενναία εκτίμηση των λαθών πρέπει να οδηγούν σε συγκεκριμένες δράσεις υπεράσπισης και προβολής των θετικών αλλά και θεραπείας των παθογενειών. Κάτι τέτοιο είναι sine qua non προϋπόθεση για την επιβίωση της παράταξης.

Για να επιστρέψουμε στην ατζέντα της ανοικτότητας, ο απολογισμός θα ήταν σήμερα μια λιγότερο επώδυνη υπόθεση αν γινόταν τμηματικά από την αρχή της κυβερνητικής θητείας. Αν για παράδειγμα κάποιο κομματικό όργανο είχε αναλάβει την πρωτοβουλία, σε συνεργασία όπου χρειαζόταν με την κυβέρνηση, να παρακολουθεί και να καταγράφει ανοικτά στο Διαδίκτυο το κυβερνητικό έργο σε σχέση με το προεκλογικό πρόγραμμα ανά τομέα πολιτικής. Αν στον ίδιο Διαδικτυακό τόπο είχε αποκωδικοποιηθεί το διαβόητο μνημόνιο κατ’ αντιστοιχία με το προεκλογικό πρόγραμμα ώστε να γίνει σαφές τι ήταν στο γράμμα, τι στο πνεύμα και τι ακριβώς ήταν εντελώς ξένο με τη φιλοσοφία του προγράμματος. Αν μέσα από όλη αυτή την κατεξοχήν πολιτική εργασία γινόταν ένας συνεχής διάλογος μέσα και έξω από το οργανωμένο ΠΑΣΟΚ σήμερα ο απολογισμός θα είχε διανύσει ήδη μια πορεία. Επειδή όμως αυτά προϋποθέτουν ένα κόμμα που οργανώνεται και λειτουργεί τελείως διαφορετικά από όσα ισχύουν, τώρα πρέπει να πιάσουμε από την αρχή την άκρη του νήματος.

Ευελπιστούμε πως εύκολα ή δύσκολα το νήμα των τελευταίων ετών θα ξετυλιχθεί. Άλλωστε, με όλες τις ασυνέχειες, τις τομές και τις παλινδρομήσεις της διαδρομής από το 1981, το νήμα του έργου της διετίας 09-11 αποτελεί μέρος μιας πολιτικής χρονογραμμής με σημαντικούς σταθμούς. Με όρους τουϊτερ (twitter), θα λέγαμε πως η χρονογραμμή, το λεγόμενο ταϊμλάιν, του ΠΑΣΟΚ αποτελείται από μεγάλους και πασίγνωστους σταθμούς όπως ενδεικτικά είναι το ΕΣΥ, το ΑΣΕΠ, οι μεταρρυθμίσεις στην τοπική αυτοδιοίκηση, η ΟΝΕ, η ένταξη της Κύπρου στην Ε.Ε. Αποτελείται όμως και από μερικούς μικρούς, σχετικά άγνωστους στο ευρύ κοινό και ενίοτε παραγνωρισμένους σταθμούς από δράσεις που σε ανύποπτο χρόνο άνοιξαν νέους χώρους. Ο εθελοντισμός στο Διαδίκτυο μέσα από εν πολλοίς δοκιμαστικού τύπου πλατφόρμες συμμετοχικής πολιτικής διεύρυνε, έστω στιγμιαία, τον κύκλο των υποκειμένων και των Κινημάτων με τα οποία μπορούσε να συνομιλεί το ΠΑΣΟΚ. Το ίδιο και το γεγονός της απόδοσης δικαιώματος ψήφου σε μετανάστες κατόχους κάρτας διαμονής στις εσωκομματικές εκλογές. Όμως, τέτοιες μικρές παρεμβάσεις τείνουν να υποτιμούνται με το επιχείρημα ότι παρεκκλίνουν από τα μεγάλα διακυβεύματα της κεντρικής ατζέντας.

Γυρίζουμε, για λίγο, πάλι στη μεγάλη εικόνα. Σήμερα, που το διεθνικό πολιτικό και τα εγχώρια κομματικά συστήματα αναζητούν την τεχνογνωσία για να ανακτήσει η Πολιτική ένα ζωτικό μέρος της διευθυντικής της ικανότητας έναντι των χρηματαγορών, είναι περισσότερο ρευστό από ποτέ το ποια θέματα ανήκουν στα κεντρικά διακυβεύματα ενός κόμματος που οφείλει να είναι παρόν σε δυο παράλληλες μάχες. Η μια μάχη αφορά στη διάσωση της Ελλάδας, τη διόλου αυτονόητη παραμονή της στο Ευρώ και στον πυρήνα του ευρωπαϊκού θεσμικού συστήματος. Η άλλη παράλληλη μάχη αφορά στην εκ βάθρου ανασυγκρότησή του ΠΑΣΟΚ ώστε να γίνει εκ νέου επίκαιρο και να είναι χρήσιμος ως πολιτικός φορέας. Ο βαθμός δυσκολίας και των δύο μαχών προσαυξάνεται από το γεγονός ότι η παγκόσμια κρίση βρήκε την Ελλάδα με συσσωρευμένες παθογένειες αναφορικά με τον επιχειρησιακό εκσυγχρονισμό του κρατικού-διοικητικού της μηχανισμού και χρονίζουσες εκκρεμότητες σχετικά με το προσανατολισμό και τη διάρθρωση του παραγωγικού της μοντέλου. Σε αυτό το περίπλοκο και αχαρτογράφητο πλαίσιο δράσης το ΠΑΣΟΚ πρέπει να δημιουργήσει πρακτικές συλλογικής ηγεσίας, να πάρει υπεύθυνα θέση μιλώντας και εξηγώντας στον κόσμο το οικονομικό και κοινωνικό μοντέλο που προτείνει, να συνθέσει μια νέα αφήγηση εντός της οποίας να μπορούν με απλά λόγια να συνεκφέρονται θέματα από την ολοκλήρωση της συμφωνίας για το PSI έως τη συμβολή των τοπικών του οργανώσεων σε δράσεις αλληλεγγύης όπως είναι η εθελοντική οικοδιδασκαλία στο #tutorpool, κλπ…

To ταϊμλάιν του ΠΑΣΟΚ θα είναι υβριδικό.

Θεόδωρος Καρούνος
Αλέξανδρος Μελίδης,
Θανάσης Πρίφτης

Σημ: Μια συντετμημένη έκδοση του ίδιου άρθρου δημοσιεύεται στην εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ.

Η Ελλάδα στον επιταχυντή.

Εάν αυτό τον καιρό ασχολείσαι έστω λίγο με τα πολιτικά το έχεις καταλάβει. Το χάσμα ανάμεσα σε όσους ασκούν οποιασδήποτε μορφής δημόσια εξουσία και στα υποκείμενα αυτής, τους πολίτες, βαθαίνει με ταχύ ρυθμό. Τα αίτια είναι γνωστά. Όλα τα αίτια, άλλα λιγότερο και άλλα περισσότερο, έχουν αναλυθεί και συζητιούνται με κάθε ευκαιρία εξαντλητικά. Η οικονομική κρίση με τη συνοδεία της αναπόφευκτης ύφεσης όξυνε την προϊούσα κρίση αντιπροσώπευσης. Η όξυνση της κρίσης αντιιπροσώπευσης είναι δίχως προηγούμενο. Ας αναλογιστούμε μόνο ότι για πρώτη φορά οι πολίτες αυθόρμηττα αναγνωρίζουν στα κόμματα και τους πολιτικούς το τρίτο κατά σειρά μεγαλύτερο πρόβλημα της χώρας, μετά το οικονομικό και την ανεργία που συνηθώς καταλαμβάνουν τις πρώτες θέσεις. (Δες Βαρόμετρο Οκτωβρίου 2011 publicissue).

Το χάσμα φαντάζει αγεφύρωτο από όσα ακούμε να λέγονται σε ιδιωτικές και δημόσιες συζητήσεις. Δεν χρειάζεται να επαναλαμβάνουμε εφήμερους χαρακτηρισμούς, ανιστόρητες καταδίκες, απαξιωτικά επίθετα και ύβρεις. Αν είστε στο twitter ή και στο facebook τα βλέπετε να ρέουν σε αφθονία σε κάθε timeline και news feed. Το «σύστημα Ελλάδα» που ξέραμε τόσα χρόνια βιώνει τα τελευταία και πιο επώδυνα στάδια των νοσημάτων που ταλαιπώρησαν επί δεκαετίες μέχρι τελικής εξάντλησης τη χώρα.  Μην τρέφουμε άλλο αυταπάτες. Τα νοσήματα είναι καταληκτικά. Κάπου εδώ, όμως, τελειώνουν οι μεταφορές των όρων της ιατρικής επιστήμης στο κοινωνικό πεδίο. Η νοσούσα χώρα δεν θα καταλήξει κυριολεκτικά. Υπάρχει επόμενη μέρα για την Ελλάδα. Ακριβώς για αυτό είναι που δεν βοηθά σε τίποτα απολύτως να ασχολείται κάποιος ούτε με την καταδίκη των υπαιτίων αλλά ούτε και με τον συνετισμό όσων διαρτύρονται. Καταδίκες και συνετισμός, συνετισμός και καταδίκες από όποια αφετηρία και αν απορρέουν και όπως και αν εκφέρονται υφολογικά είναι οι δύο όψεις του ίδιου φαινομένου. Του φαινομένου της ακινησίας στην παραγωγή ιδεών και πρωτοβουλιών που θα μας βγάλουν από το τέλμα.

Ωστόσο, ήδη πολλοί αναρωτιώνται: Άν δεν καταδικαστούν παραδειγματικά οι υπαίτιοι πολιτικοί, επιχειρηματίες, τραπεζίτες, φοροφυγάδες και κάθε είδους παρανομούντες πως θα μεταβούμε στην επόμενη μέρα; Κάποιοι άλλοι αμέσως θα αντιτείνουν: Σε τι θα διαφέρει η επόμενη με την προηγούμενη μέρα αν δεν συνετιστούμε όλοι μας αναστοχαζόμενοι ο καθένας το δικό του μερίδιο ευθύνης σε όλο αυτό; Εύλογα ερωτήματα στα οποία δεν χωρούν εύκολες απαντήσεις για δύο κυρίως λόγους. Ο χρόνος είναι ο πρώτος λόγος. Χρειάζεται χρόνος για την πολιτική και κοινωνική απομόνωση των υπευθύνων προσώπων και, ας μην ξεχνιώμαστε, συμπεριφορών. Αυτό επιβάλουν οι στοιχειώδεις κανόνες του κράτους δικαίου. Χρόνος και μάλιστα περισσότερος χρειάζεται για να αναστοχαστεί διεξοδικά ο καθένας τον παλιό και νέο ρόλο του. Δεν χρειάζεται να επεκταθούμε στο πόσο αργόσυρτη είναι η μεταβολή παγιωμένων νοοτροπιών.

Η πολυπλοκότητα είναι ο δεύτερος λόγος που κάνει δύσκολη την εύρεση σωστών απαντήσεων στα πιο πάνω ερωτήματα. Είναι άλλο πράγμα να ασχολείσαι με τα πολιτικά γενικώς και άλλο να γνωρίζεις από πολιτική. Η πολιτική στην εποχή της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης είναι πολύπλοκη. Είναι αντικειμενικά δύσκολο για όσους δεν έχουν οι ίδιοι θέσεις πολιτικής ευθύνης ή που έστω δεν είναι κοντά  σε ανθρώπους με τέτοιες θέσεις να κατανοήσουν πλήρως τα εργαλεία και τους μηχανισμούς της. Μην μας μπερδεύει το γεγονός ότι το πολιτικό ρεπορτάζ στο υβριδικό σύστημα μέσων ενημέρωσης τρέχει σχεδόν κάθε λεπτό της ώρας παρέχοντας συνεχή ενημέρωση για τα πολιτικά δρώμενα. Επίσης, ας μην παρασυρόμαστε από την αυξημένη ορατότητα που αποφέρει η παρουσία στα social media των κυβερνήσεων, των πολιτικών, των κομμάτων και εν γένει των δημοσίων προσώπων. Όσο και αν η ενημέρωση γίνεται σε πραγματικό χρόνο, όσο αυθεντικά και αν οι πολιτικοί μας ανοίγονται στη διαδραστική επικοινωνία, η επαφή του πολίτη με το πολιτικό σύστημα παραμένει διαμεσολαβημένη. Είναι μοιραίο η χαλαρή επίγνωση της διαμεσολαβημένης σχέσης με το πολιτικό να δημιουργεί στρεβλώσεις στο δημόσιο σύστημα επικοινωνίας. Αναμενόμενο είναι οι στρεβλώσεις αυτές να συντηρούνται. Όλοι οι παίκτες του συστήματος, υπουργοί, βουλευτές, πολιτευτές, δημοσιογράφοι, ΜΜΕ, επαγγελματίες της επικοινωνίας,  πολίτες, οργανώσεις πολιτών κινούνται με βάση τα ίδια δεδομένα που επιβάλει το μοντέλο της διαμεσολαβημένης σχέσης του πολίτη με το πολιτικό. Από πάντα ο σύγχρονος πολιτικός λόγος και δράση δημιουργούνται και λειτουργούν με αυτό το δομικό δεδομένο. Σε αυτό το σημείο παραπέμπω στoν προβληματισμό για το αν και πως νοούνται οι διαρροές στην εποχή της διαφάνειας.

Αυτό που αρχίζω να διαπιστώνω, είναι ότι οι συστημικοί παίκτες θα εξακολουθούν να κινούνται στο ίδιο πλαίσιο παρά το ότι η τάση για ανοικτή διακυβέρνηση αποκτά, αργά και με αντιστάσεις και πισωγυρίσματα, διεθνή ώθηση. Η ανοικτή διακυβέρνηση με βασικούς πυλώνες τη συμμετοχή του πολίτη στη λήψη αποφάσεων, τη διαφάνεια στην κρατική δράση, την ελεύθερη διάθεση δημόσιων δεδομένων, τη συνεργατικότητα μέσα από την αξιοποίηση της συλλογικής εφυίας και τη λογοδοσία προτάσσεται από κυβερνήσεις και ακαδημαϊκούς ως ενδεχόμενη λύση απέναντι στις ανεπάρκειες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Με όλα τα εμπόδια και τις προκλήσεις που είχα επισημάνει ένα χρόνο πρίν και ακριβώς μια μερά μετά την έναρξη της πρώτης δημόσιας ηλεκτρονικής διαβούλευσης, οι πολιτικές για την ανοικτή διακυβέρνηση αν επιδιωχθούν και προβληθούν συστηματικά μπορούν πράγματι να συμβάλουν στη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ πολιτικής και πολιτών. Ακόμα, μπορούν και να βοηθήσουν ώστε όταν η Ελλάδα βγει από το τούνελ, η κατάστασή της να μοιάζει περισσότερο με το πως εξελίχθηκε η Εσθονία μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, παρά με την Γεωργία.

Δανείστηκα παραπάνω το πρόσφατο παράδειγμα του Στάθη Καλύβα με τη διαφορά ότι στη θέση της Τσεχίας αναφέρω την Εσθονία λόγω των εξαιρετικών επιδόσεων της χώρας αυτής σε θέματα ηλεκτρονικής διακυβέρνησης σε επίπεδο Ε.Ε. Στην πρόσφατη ομιλία του στο TEDx Athens, ο Καλύβας τόνισε πόσο σημαντικό είναι να συνδέσουμε την έξοδό μας από την κρίση με διαδικασίες επανεκίνησης της χώρας αντί να μείνουμε παγιδευμένοι σε παρακμιακές διαδικασίες. Πρότεινε ένα αντίστροφο σχήμα μετάβασης όπου εκκινώντας από παράγοντες όπως η πολιτική αλλαγή και η μεταρρύθμιση του κράτους θα οδηγηθούμε μακροπρόθεσμα στη μεταβολή νοοτροπιών. Συμφωνώ με την διαπίστωση ότι δεν έχουμε την πολυτέλεια να ξεκινήσουμε από τις αλλαγές σε παιδεία και κουλτούρα. Την ίδια στιγμή, όμως, το πολιτικό σύστημα δεν έχει την πολυτέλεια να συνεχίσει να δουλεύει σειριακά. Πρέπει γρήγορα να αναλάβει πολλές παράλληλες παρεμβάσεις σε όλα τα επίπεδα, στους θεσμούς, στην οικονομία, στην κοινωνική καθημερινότητα του πολίτη που μην ξεχνάμε ότι αυτή είναι που θα αλλάξει νοοτροπίες.

Έχω την αίσθηση ότι καμία μεταρρύθμιση του κράτους και της οικονομίας δεν θα αποδώσει αν δεν συνοδευτεί από παράλληλες ρηξικέλευθες αλλαγές στο κοινωνικό πεδίο. Η χώρα χρειάζεται επειγόντως θεσμικές καινοτομίες που θα φέρουν τους πολίτες ως ισότιμους συμμέτοχους εκεί όπου λαμβάνονται ή που καθυστερούν να ληφθούν οι αποφάσεις. Ένα παράδειγμα προς αυτή την κατεύθυνση θα ήταν ένας θεσμός εθελοντικής ή επαγγελματικής συμμετοχής κληρωτών πολιτών, που πληρούν τα κατάλληλα ανά περίπτωση προσόντα, σε μετακλητές θέσεις πολιτικής ευθύνης.  Ως θέσεις πολιτικής ευθύνης οριζόνται π.χ συνεργάτες υπουργών, γενικών γραμματέων, βουλευτών, κομμάτων, θέσεις σε διοικητικά συμβούλια ΝΠΙΔ.

Το πως ακριβώς θα μπορούσε να γίνει αυτό πρέπει προφανώς να γίνει αντικείμενο ευρείας διαβούλευσης. Ενδεικτικά αναφέρω ότι οι ενδιαφερόμενοι πολίτες θα μπορούν να υποβάλουν βιογραφικό δηλώνοντας ενδιαφέρον για τις θέσεις που θα προκηρύσσονται ανοικτά. Θα κρίνονται με διαφανή εκ των προτέρων κριτήρια από ανεξάρτητη αρχή, όπως το ΑΣΕΠ. Όταν καταλάβουν τη θέση, θα συμμετέχουν κανονικά σαν ισότιμοι συνεργάτες, με εύλογους και ελεγχόμενους περιορισμούς. Η βασική τους διαφορά με τους άλλους συνεργάτες που θα επιλέγει το πρόσωπο ή ο φορέας θα είναι ότι οι κληρωτοί συνεργάτες θα έχουν ρόλο οιονεί εκπροσώπου της κοινωνίας των πολιτών. Συνεπώς οι κληρωτοί θα υποχρεούνται, πέρα από την τήρηση των υφιστάμενων  κανόνων δεοντολογίας, να λογοδοτούν καταγράφοντας ανοικτά και τακτικά σε διαδικτυακή πλατφόρμα θέματα που αφορούν στη θητεία τους και φυσικά στην πρόοδο των εργασιών τους. Με αυτό τον τρόπο οι συμμετέχοντες θα αποκομίσουν άποψη από πρώτο χέρι για τις προκλήσεις και τα όρια της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης και θα μπορέσουν κι αυτοί να συμβάλουν με τις δυνάμεις τους. Η κοινωνία θα αρχίσει να μαθαίνει πως ασκείται η πολιτική από ανθρώπους που θα λογοδοτούν σε αυτή και θα μοιάζουν στα μάτια της με μέλη των κοινοτήτων που ενυπάρχουν στους κόλπους της και όχι με τους εξωτικούς και εσχάτως μισητούς άλλους.

Τέτοιες προτάσεις, παρόλο που εκ πρώτης όψεως μοιάζουν όπως ο επιταχυντής της φωτογραφίας με επιστημονική φαντασία,  μπορούν να φέρουν μεγάλες αλλαγές. Με την εκπλήρωση μιας σειράς από άλλες γνωστές και μη προϋποθέσεις μπορούν να αναμορφώσουν ουσιαστικά τη χώρα, τους θεσμούς και τους πολίτες.

Ιδιομορφίες μιας μετάβασης προς την ανοικτή καινοτομία

Η δεύτερη ημερίδα του Ινστιτούτου Επικοινωνίας είχε ως θέμα της το ερώτημα «Ποιος φοβάται τα social media;«. Συμμετείχα στο τελευταίο πάνελ με τίτλο «Από την Ανοικτή Διακυβέρνηση προς την Ανοικτή καινοτομία» με την εξής παρουσίαση – ομιλία.

1. Βασική θέση αυτής της παρουσίασης είναι πως όποιον οργανισμό κι αν υπηρετεί κανείς έχει κομβική σημασία να γνωρίσει σε βάθος τις ιδιομορφίες του. Μέσα σ’ αυτές κρύβονται τα σωστά ερωτήματα για τη μετάβαση του οργανισμού προς την ανοικτή καινοτομία.

2. Η ιδέα και η πρακτική της Ανοικτής Διακυβέρνησης διανύει ήδη τη δική της χρονογραμμή στην ελληνική πραγματικότητα. Είναι μια χρονογραμμή από δράσεις με κάποιες ιδιομορφίες που αξίζει να δούμε.

3. Ας πάρουμε για παράδειγμα την πρώτη δράση Ανοικτής Διακυβέρνησης στην Ελλάδα που ήταν οι ανοικτές προσκλήσεις για θέσεις πολιτικής ευθύνης στο δημόσιο.

Η ιδιομορφία εδώ εντοπίζεται στο γεγονός ότι σε όλο τον υπόλοιπο κόσμο η ανοικτή διακυβέρνηση αφορά πρωτίστως δράσεις όπως το άνοιγμα δημόσιων δεδομένων, η συμμετοχή στη δημόσια διαβούλευση, η διαφάνεια και η συνεργατικότητα.

Εδώ όμως ξεκίνησε από τις ανοικτές προσκλήσεις ενδιαφέροντος ακριβώς γιατί η ανοικτή διακυβέρνηση κλήθηκε να απαντήσει στην ιδιομορφία του μέχρι τότε συστήματος επάνδρωσης αυτών των θέσεων.

4. Ό,τι κριτική, θετική και αρνητική, και αν γίνει, είναι δύσκολο κανείς να αρνηθεί ότι οι ανοικτές προσκλήσεις πέτυχαν 2 πράγματα.

Πρώτον, τη ρήξη με την μέχρι τότε αδιαμφισβήτητη λογική ότι το κράτος είναι λάφυρο του εκάστοτε νικητή των εκλογών

Δεύτερον, άνοιξαν χώρο συζήτησης για το πως οι ανοικτές προσκλήσεις μπορούν να βελτιωθούν στο άμεσο μέλλον μέσα από κάποιου είδους θεσμική θωράκιση.

5. Για να έχει κάποια αξία η χρήση των social media από οποιονδήποτε οργανισμό πρέπει αυτός να εντοπίσει τις δικές του εσωτερικές ιδιομορφίες αλλά και του εξωτερικού περιβάλλοντος στο οποίο κινείται.

Αν παρολαυτά χρησιμοποιεί κανείς τα social media χωρίς κατανόηση των δικών του ιδιομορφιών τότε και πάλι θα λάβει απαντήσεις και λύσεις. Μόνο που θα είναι για προβλήματα και για στόχους διαφορετικούς από τους δικούς του.

6. Δεν υπάρχει καμία μαγική συνταγή. Αλλά σίγουρα απαιτείται Ηγεσία, Στρατηγική και Άνθρωποι. Χρειάζεται ηγεσία που γνωρίζει καλά τις στρατηγικές ιδιομορφίες, που εμπνέει και αντιπροσωπεύει διαρκώς το όραμα , που ενδυναμώνει τους ανθρώπους για να αποκτήσουν τις νέες δεξιότητες και που συντονίζει κάθε είδους παίκτες, εντός και εκτός του οργανισμού για την υλοποίησή του.

Με τι μοιάζει η αλλαγή παραδείγματος ή έστω τι μπορεί να χαρακτηριστεί ως σημάδι της;
Ας φανταστούμε έναν οργανισμό τόσο δυσκίνητο όσο το Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης. Όταν πριν από έναν περίπου χρόνο άρχισε η ανοικτή ηλεκτρονική διαβούλευση για την αναμόρφωση του συστήματος προσλήψεων του ΑΣΕΠ, προκάλεσε μια μικρή κρίση τις πρώτες μέρες της διεξαγωγής της. Δημοσιογράφοι, πολίτες, ενώσεις πολιτών ζητούσαν δημόσια στα ΜΜΕ διευκρινίσεις για πολλά θέματα. Ο υπουργός τότε ζήτησε από τη αρμόδια διευθύντρια που συνέταξε το σχέδιο νόμου να απαντά online στα πιο επίμαχα ζητήματα. Την ίδια μέρα, μετά από εκπαίδευση στο σύστημα διάρκειας 15’ την ώρα της εργασίας της, η διευθύντρια, απαντούσε πλέον καθημερινά σε επιλεγμένα ερωτήματα σε όλη τη διάρκεια της διαβούλευσης.

Το παράδειγμα αυτό μας δείχνει ότι η τεχνολογία είναι το εύκολο μέρος όταν υπάρχει βούληση από την ηγεσία.

7. Έχει ενδιαφέρον να δούμε τις ιδιομορφίες μας συγκριτικά.

Πριν 2 μήνες στη σύνοδο για τη Διακυβέρνηση 2.0 στην Washington, η Ellen Miller, διευθύντρια του sunlight foundation άσκησε αυστηρή κριτική στην πολιτική Obama για την Ανοικτή Διακυβέρνηση.

Είπε χαρακτηριστικά ότι “Η ώθηση για διαφάνεια και ανοικτά δεδομένα έχει ουσιαστικά σταματήσει.Η ομιλία της εδώ.

Αν σκεφτούμε με βάση την εικόνα των μεγάλων, για τα ευρωπαϊκά δεδομένα, αλλαγών που φέρνει η ανοικτή διακυβέρνηση Ομπάμα το πιθανότερο είναι να χαρακτηρίσουμε την παραπάνω κριτική υπερβολική ή ακόμα και άδικη. Αν όμως αναλογιστούμε ότι προέρχεται από έναν μη κυβερνητικό μη κερδοσκοπικό οργανισμό με όλη τη σημασία της έννοιας, ο οποίος με σπουδαίο έργο και προηγμένες δράσεις βρίσκεται στην εμπροσθοφυλακή της ανοικτής διακυβέρνησης, τότε δεν ακούγεται καθόλου περίεργο.

Το επιστέγασμα της κριτικής της Miller ότι “Αρχίζουμε να ανησυχούμε ότι αυτή η κυβέρνηση ενδιαφέρεται περισσότερο για το στυλ παρά για την ουσία.” έρχεται να μας υπενθυμίσει μια δομική ιδιομορφία. Ειδικά στις ΗΠΑ, αλλά και αλλού, υπάρχουν οργανώσεις της ΚτΠ με συστηματικές και συνεπείς δράσεις που ανοίγουν δρόμους, αλλάζουν οι ίδιες το παράδειγμα από τα κάτω. Οργανώσεις όπως το Sunlight είναι πολύ πιο μπροστά από οποιαδήποτε κυβέρνηση.

Εδώ για τους γνωστούς λόγους δεν έχουμε τέτοιες οργανώσεις. Και ίσως να μην αποκτήσουμε στο ορατό μέλλον. Εδώ τέτοιας κλίμακας αλλαγές όπως η ανοικτή διακυβέρνηση έρχονται από πάνω προς τα κάτω.

8. Την παραπάνω δομική ιδιομορφία κάθε άλλο παρά ως αφορμή για μοιρολατρία πρέπει να εκλάβουμε. Κάθε ιδιομορφία είναι κι ένα κάλεσμα για μια νέα οπτική. Αν γνωρίσουμε σε βάθος τις τοπικές ιδιομορφίες τότε αποκαλύπτουμε ευκαιρίες δράσης.

Χρειάζεται όμως διαφορετική, προσαρμοστική στο διενεκές, ικανή να πλοηγείται σε αμφίσημες καταστάσεις, λιγότερο ορθολογική έως μη λογική ματιά.

“Ο λογικός άνθρωπος προσαρμόζει τον εαυτό του στον κόσμο. Ο μη λογικός επιμένει να δοκιμάζει να προσαρμόζει τον κόσμο στον εαυτό του. Επομένως, όλη η πρόοδος εξαρτάται από τον μη λογικό άνθρωπο.” George Bernard Shaw

Ας προσπαθήσουμε να δούμε τις δράσεις των Atenistas με αφαιρετική ματιά. Άραγε πόσοι από εμάς θα ήμασταν πρόθυμοι να καθαρίσουμε δρόμους και πλατείες μαζί με αγνώστους αν πρώτα δεν είχαμε δει ότι αυτό ήδη γίνεται με επιτυχία από πολλούς άλλους;

9. Ποιός τελικά φοβάται τα social media; Αν κρίνουμε από το αυξανόμενο πλήθος του κόσμου που τα χρησιμοποιεί καθημερινά, όπως καταλαβαίνει, τότε νομίζω κανείς δεν τα φοβάται ιδιαίτερα. Αν τώρα υπάρχουν εταιρίες, οργανισμοί και άνθρωποι που διστάζουν, θα έλεγα να πειραματιστούν με το εγγενές χαρακτηριστικό των social media που είναι το μοίρασμα. Ας δοκιμάσουν κάθε πειραματισμό, αφού όμως πρώτα έχουν κατανοήσει καλά τις δικές τους ιδιομορφίες.

Ανοικτή Διακυβέρνηση και Συμμετοχικός Λόγος

Η χθεσινή συνεδρία της σειράς διαλέξεων Ζητήματα Επικοινωνίας που έγινε στο τμήμα ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών  με θέμα «Ανοικτή Διακυβέρνηση και συμμετοχικός λόγος: Πρός μια αποτελεσματική ψηφιακή συλλογικότητα;» ήταν μια πρώτη προσπάθεια να τεθούν σε διεπιστημονική προοπτική κάποια από τα θέματα που εγείρονται με την σταδιακή έλευση της Ανοικτής Διακυβέρνησης στην εγχώρια πολιτική.

Από το περιεχόμενο των ομιλιών και ιδίως από τις παρεμβάσεις που ακολούθησαν αναδείχθηκαν κάποιες βασικές πολυπλοκότητες του εγχειρήματος. Πολυπλοκότητες οι οποίες για να διαφωτιστούν ακόμα περισσότερο απαιτείται συστηματική ερευνητική προσπάθεια και εφαρμοσμένες πρακτικές.

Αναρτώ την παρουσίαση της εισήγησής μου με τίτλο «OpenGov: Προκλήσεις πρός μια πιο Ανοικτή Διακυβέρνηση» και αναμένω τη δημοσίευση των συνολικών πρακτικών και το επερχόμενο τεύχος της επιθεώρησης  «Επιστήμη και Κοινωνία» που είναι αφιερωμένο στη διαβούλευση για να επικαιροποιήσω το post.