Ο Μπαράκ Ομπάμα στην Ελλάδα: Ένας προσωπικός απολογισμός.

Ας μου επιτραπεί ένας άλλου τύπου απολογισμός της οκταετούς θητείας του Μπαράκ Ομπάμα στο πιο ισχυρό πολιτικό αξίωμα του πλανήτη. Θα κάνω ένα προσωπικό και σε μεγάλο βαθμό συντεχνιακό απολογισμό της πολύπλευρης επίδρασης του χαρισματικού αυτού παγκόσμιου ηγέτη. Άκουσα πρώτη φορά για τον απερχόμενο πρόεδρο των ΗΠΑ τον Ιανουάριο του 2007, όταν ως Γερουσιαστής του Ιλινόι συνέστησε διερευνητική επιτροπή για την εκδήλωση της πρόθεσης να είναι υποψήφιος για το χρίσμα των δημοκρατικών στην προεδρική εκλογή του επόμενου έτους. Ανακοίνωσε τη βούληση να διεκδικήσει το χρίσμα με ένα βιντεάκι πρώτα στο YouTube. Ακόμα θυμάμαι τη στιγμή που το παρακολούθησα. Είχα μείνει έκθαμβος. Ένας πανελλαδικά άγνωστος νέος αφροαμερικανός αντί να καλέσει κάποιο κανάλι, επέλεξε να χρησιμοποιήσει ένα ανερχόμενο μέσο κοινωνικής δικτύωσης για να δημοσιοποιήσει τη σημαντικότερη είδηση της έως τότε καριέρας του. Το μέσο ήταν για άλλη μια φορά το μήνυμα. Ο λόγος που εξέπεμπε ενσωμάτωσε ένα αίτημα ανανέωσης κι αλλαγής του πολιτικού παραδείγματος και του περιεχομένου της πολιτικής. Ο συνδυασμός επιλογής μέσου κι ενός λόγου φρέσκου, αιχμηρού και με βαθιές πεποιθήσεις με έκανε να αρχίζω να παρακολουθώ τις επόμενες κινήσεις του αναφέροντας στο μπλόγκ μου ό,τι έβρισκα ενδιαφέρον.

barack

Η καμπάνια του Ομπάμα για την προεδρία το 2008 άλλαξε μια για πάντα της θέση των τεχνολογιών του διαδικτύου στους κανόνες της πολιτικής επικοινωνίας. Αμφισβήτησε στην πράξη την πρωτοκαθεδρία της τηλεόρασης. Αξιοποίησε τη δύναμη των κοινωνικών δικτύων κι έδωσε ρόλο και λόγο στους πολλούς υποστηρικτές από τη βάση.Έδειξε πως ο κεντρικός σχεδιασμός της επικοινωνιακής στρατηγικής μπορεί να συνδυαστεί με τη μερική απώλεια κεντρικού ελέγχου του μηνύματος που συνεπάγεται το άνοιγμα στο από τη φύση του αποκεντρωμένο διαδίκτυο. Στις ελληνικές εκλογές του Σεμπτεμβρίου του 2007, ένα χρόνο πριν την εμβληματική καμπάνια Yes We Can του 2008, οι όροι της προεκλογικής πολιτικής επικοινωνίας υπαγόρευαν μια επιφυλακτική κι αμήχανη στάση απέναντι στο διαδίκτυο. Τότε δίναμε πραγματικό αγώνα στην ομάδα Πληροφορικής και Νέων Τεχνολογιών του ΠΑΣΟΚ για τη διεκδίκηση πόρων και μεγαλύτερου ρόλου για το διαδίκτυο στην προεκλογική εκστρατεία. Τίποτα απο αυτά που σήμερα βλέπετε κάθε μέρα στις σελίδες των κομμάτων στο facebook  και το twitter δεν ήταν αυτονόητο τότε. Απεναντίας, για όλα ήθελες έγκριση από τον ίδιο τον υπεύθυνο του εκλογικού αγώνα. Έπρεπε να πάω με το λάπτοπ στο γραφείο του Λαλιώτη να εγκρίνει τα διαφημιστικά μπάνερ που θα έπαιζαν σε πολυσύχναστα portals κι εφημερίδες παρά το ότι ήταν ήδη συμφωνημένο ότι θα ακολουθούσαν πιστά την αισθητική και το μήνυμα που χαράχτηκε κεντρικά.

Πολλά άλλαξαν στις επόμενες εθνικές εκλογές, το 2009, κι αφού είχε προηγηθεί ο Ομπάμα το 2008. Ο τομέας επικοινωνίας του κόμματος και η ομάδα νέων τεχνολογιών στελεχώθηκαν με νέους και διαδικτυακά ικανούς ανθρώπους. Είχαν πλέον κάποιους πόρους και – το σημαντικότερο όλων –  την ίδια εντολή με πολλά άλλα κομματικά επιτελεία ανά τον κόσμο. «Κάντε το όπως ο Ομπάμα». Εντάξει, δεν είχαμε στις τάξεις μας στελέχη που εργάζονταν στην Google και το Facebook για να φτιάξουμε τα campaign engines και τα Dashboards του Ομπάμα. Πειραματιστήκαμε όμως αρκετά. Ανανεώσαμε τη διαδικτυακή εικόνα του κόμματος. Ενδυναμώσαμε με οδηγίες και εργαλεία εκλογικού αγώνα στελέχη σε όλη την Ελλάδα. Καλλιεργήσαμε κοινότητες εθελοντών. Δημιουργήσαμε μέσα από ανοικτά διαδικτυακά καλέσματα ομάδες εργασίας για την περαιτέρω επεξεργασία πολιτικών προτάσεων για το κυβερνητικό έργο στον τομέα της διαφάνειας. Τη βραδυά των εκλογών οι εκλογικοί αντιπρόσωποι έστελναν άμεσα από δική μας εφαρμογή για κινητά τα αποτελέσματα από τα εκλογικά κέντρα και έτσι είχαμε απο νωρίς εικόνα για τη διαφορά των 10 μονάδων που τα περισσότερα exit polls δεν προέβλεψαν.

Η πρώτη πράξη του Ομπάμα μόλις μπήκε επίσημα ως πρόεδρος στον Λευκό Οίκο στις αρχές του 2009 είχε τεράστιο συμβολισμό και διεθνή απήχηση. Εξέδωσε την Οδηγία για τη Διαφάνεια και την Ανοικτή Διακυβέρνηση προς όλους τους επικεφαλείς των δημόσιων υπηρεσιών.

Η κυβέρνησή μου δεσμεύεται να δημιουργήσει ένα επίπεδο ανοιχτότητας στη διακυβέρνηση που να μην έχει προηγούμενο. Θα εργαστούμε μαζί για τη διασφάλιση της δημόσιας εμπιστοσύνης και την καθιέρωση ενός συστήματος διαφάνειας, δημόσιας συμμετοχής και συνεργασίας. Η Ανοιχτότητα θα ισχυροποιήσει τη δημοκρατία μας και θα προάγει την αποδοτικότητα και αποτελεσματικότητα της κυβέρνησης.

Δυο μόλις μήνες μετά, στα τέλη Μαρτίου του 2009 όπως έχω γράψει ξανά, καταχωρήσαμε το όνομα χώρου opengov.gr για να το χρησιμοποιήσουμε για τις πολιτικές ανοικτής διακυβέρνησης  από τις πρώτες κιόλας ώρες μετά τις εκλογές του Οκτωβρίου του 2009. Το Σεπτέμβριο του 2011 στο περιθώριο διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών ιδρύθηκε η Συμμαχία για την Ανοικτή Διακυβέρνηση. Μια παγκόσμια πολυμερής πρωτοβουλία 70 κρατών και των αντίστοιχων τοπικών οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών με στόχο την προώθηση της διαφάνειας, την ενίσχυση της συμμετοχής των πολιτών, την καταπολέμηση της διαφθοράς και την αξιοποίηση των τεχνολογικών καινοτομιών για τη βελτίωση της διακυβέρνησης. Αν στη σημερινή Ελλάδα έχει κάπως διασωθεί η ατζέντα και η κουβέντα για την ανοικτή διακυβέρνηση αυτό οφείλεται σε σημαντικό βαθμό στη συμμετοχή της Ελλάδας στην OGP από το 2012, στην ανάληψη αυτοδεσμεύσεων σε διετή σχέδια δράσης που αυτή συνεπάγεται, και φυσικά στο πλαίσιο συνεργασίας που ενθαρρύνει η OGP μεταξύ στελεχών της κυβέρνησης, της δημόσιας διοίκησης και κάθε είδους ενδιαφερόμενων από την κοινωνία των πολιτών.

Είναι όλα ρόδινα και άμεμπτα στη θητεία Ομπάμα; Όχι βέβαια. Κοιτάζοντας μακροσκοπικά τα δεδομένα της συνολικής εικόνας, η Αμερική που παραδίδει στον Τράμπ είναι καλύτερη από εκείνη που παρέλαβε ο ίδιος από τον Μπους το νεώτερο. Ωστόσο, στη μικρή κλίμακα όπως είναι η πολιτική για την ανοικτή διακυβέρνηση, παρά τη μεγάλη κληρονομιά, τις καλές πρακτικές, τη διεθνή διάχυση των εννοιών της ανοιχτότητας δεν θα ήταν και τόσο άδικο να πω ότι σε όρους ουσιαστικής επίδρασης στην πραγματική ζωή των πολιτών πέρασε κάτω από τον πήχυ των φιλόδοξων αρχικών προσδοκιών που με τόσο πάθος και πεποίθηση δημιούργησε και ενέπνευσε ο ίδιος στα πρώτα του βήματα. Αρκεί να θέσουμε σε οποιοδήποτε πολίτη το ερώτημα: «Έχεις πρόσβαση στις πληροφορίες που χρειάζεσαι για να συμμετέχεις ενεργά στη διαμόρφωση των αποφάσεων που σε αφορούν και η συμμετοχή σου αυτή να λαμβάνεται υπόψη από τους ασκούντες την εξουσία;». Οι απαντήσεις δεν θα είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικές και αυτό οφείλεται στους στόχους που έχουν οι σχεδιαστικές προδιαγραφές των εφαρμογών ανοικτής διακυβέρνησης. Το «ξέπλυμα του ανοικτού – open washing», δηλαδή ο βαυκαλισμός πολιτικών  περιορισμένης φιλοδοξίας με το επίχρισμα των, υποτίθεται αξιακά ουδέτερων, εννοιών της διαφάνειας και της συμμετοχής, είναι ότι χειρότερο μπορεί να συμβεί στην προσπάθεια για αποτελεσματική και αποδοτική δημοκρατία. Η κληρονομιά Ομπάμα είναι μεγάλη και οι αδυναμίες της χτυπητές. Αν είναι ιάσιμες θα το δούμε.

Ευδοκιμεί σήμερα ένα Κόμμα Μεταρρυθμιστικού Κέντρου;

Σε μεγάλο βαθμό η συζήτηση για τη δημιουργία ενός κόμματος του κέντρου είναι αποτέλεσμα της αναζήτησης κομματικής αντιπροσώπευσης κάποιων μάλλον μετριοπαθών ελίτ οι οποίες, πρός το παρόν, δεν είναι ικανοποιημένες από τις τρέχουσες διαδικασίες ανασύνθεσης του κομματικού συστήματος της μεταπολίτευσης.

Το ουσιαστικό πρόβλημα για την τύχη ενός τέτοιου εγχειρήματος δεν είναι η υπέρβαση των επι μέρους φιλοδοξιών και ιδεολογικών αποχρώσεων ούτε η σύνθεση των διαφορετικών τάσεων σε ένα ενιαίο κόμμα όπως συχνά λέγεται. Το πρόβλημα είναι ότι ο ζωτικός πολιτικός χώρος για ένα κόμμα του μεταρρυθμιστικού κέντρου είναι σε πολύ μεγάλο βαθμό ήδη κατειλειμμένος από τα 3 κόμματα της συγκυβέρνησης.  

Ας θεωρήσουμε, ως υπόθεση εργασίας,  ότι τα θέματα της ηγεσίας και του αξιακού προγραμματικού πλαισίου θα επιλυθούν άμεσα κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Στους πρώτους μήνες του 2013 θα έχουμε ήδη ένα νέο κόμμα, ας το ονομάσουμε ΚΜΚ (Κόμμα Μεταρρυθμιστικού Κέντρου). Το ΚΜΚ θα βρίσκεται στο κέντρο του πολιτικού φάσματος, τα στελέχη του θα εμφανίζονται σε συζητήσεις στην τηλεόραση και σε κάποιες δημοσκοπήσεις η δύναμή του θα βρίσκεται πάνω-κάτω στο κατώφλι του 3%. Το ΚΜΚ θα είναι ένα μικρό πολυσυλλεκτικό κόμμα που θα συνδυάζει κεντροδεξιές και κεντροριστερές πολιτικές τη στιγμή που ο πολυσυλλεκτισμός όπως τον ξέραμε έχει εξαντλήσει τη χρησιμότητά του. Ένα τέτοιο μικρό κόμμα καθώς θα πλησιάζουν οι ερχόμενες εκλογές θα δέχεται τεράστια αμφίπλευρη πίεση. Θα συμπιεστεί όχι από την πόλωση όπως λέγεται αλλά από μια ΝΔ που θα μοιάζει όλο και λιγότερο με αυτή που ξέραμε πρίν τον Μάιο του 2012 καθώς θα επιχειρεί να συγκροτήσει τον κεντροδεξιό μεταρρυθμιστικό πόλο. Επίσης θα δέχεται πιέσεις από τον κεντροαριστερό μεταρρυθμιστικό πόλο την ηγεμονία του οποίου δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε αυτή τη στιγμή αν θα έχει το ΠΑΣΟΚ, η ΔΗΜΑΡ ή κάποιο άλλο σχήμα από αυτά τα δύο κόμματα. Υπό αυτές τις συνθήκες θα είναι αμφίβολο αν θα κατορθώσει να είναι στην επόμενη Βουλή.

Μπορεί οι μεταρρυθμίσεις που προωθεί η τρικομματική κυβέρνηση και εκείνες που επαγγέλονται ξεχωριστά καθένα από τα κόμματα που την αποτελούν να μην είναι ακριβώς το “cup of tea” των ελίτ που επιδιώκουν ένα ΚΜΚ. Αυτό όμως έχει ελάχιστη σημασία για την τύχη ενός ΚΜΚ η οποία δεν ευνοείται υπό τις παρούσες συνθήκες. Η Ελλάδα του 2013 δεν είναι Εσθονία όπου μετά την ανεξαρτητοποίησή της από τη ΕΣΣΔ δημιουργήθηκε από το μηδέν ένα κομματικό σύστημα όπου τα δύο πρώτα κόμματα είναι το κλασικά φιλελεύθερο Εσθονικό Μεταρρυθμιστικό Κόμμα και το κεντρώο Εσθονικό Κεντρώο Κόμμα. Δεν είναι ούτε Ιταλία όπου μετά τα σκάνδαλα στις αρχές τις δεκαετίας του 90’ κατέρρευσε πραγματικά και όχι εκλογικά το μεταπολεμικό κομματικό σύστημα. Στη δεύτερη Ιταλική δημοκρατία εξαφανίστηκαν τα έως τότε κόμματα  και ο ατελής διπολισμός ανάμεσα στο Χριστιανοδημοκρατικό κόμμα και την Κομμουνιστική Αριστερά έδωσε τη θέση του σε ένα ελάχιστα πιο πλουραλιστικό σύστημα με σαφή διπολικά χαρακτηριστικά ανάμεσα στην κεντροδεξιά Forza Italia του Μπερλουσκόνι και τις κατα καιρούς κεντροαριστερές συμμαχίες.
Στην Ελλάδα του 2013 το κομματικό σύστημα της μεταπολίτευσης βρίσκεται σε διαδικασία ανασύνθεσης. Τα παλιά κόμματα (ΠΑΣΟΚ και ΝΔ) είναι ακόμα ζωντανά και ανασυντίθενται ενώ παλιοί (ΣΥΡΙΖΑ) και νέοι παίκτες (ΔΗΜΑΡ) έχουν ήδη καταγεγραμμένες δυνάμεις και εξελίσσονται γρήγορα. Σε ένα τέτοιο σκηνικό ακόμα και το ιδανικότερο ΚΜΚ, όπως αυτό της υπόθεσης εργασίας μας, θα είναι ο αδύναμος κρίκος.

Η Ελλάδα στον επιταχυντή.

Εάν αυτό τον καιρό ασχολείσαι έστω λίγο με τα πολιτικά το έχεις καταλάβει. Το χάσμα ανάμεσα σε όσους ασκούν οποιασδήποτε μορφής δημόσια εξουσία και στα υποκείμενα αυτής, τους πολίτες, βαθαίνει με ταχύ ρυθμό. Τα αίτια είναι γνωστά. Όλα τα αίτια, άλλα λιγότερο και άλλα περισσότερο, έχουν αναλυθεί και συζητιούνται με κάθε ευκαιρία εξαντλητικά. Η οικονομική κρίση με τη συνοδεία της αναπόφευκτης ύφεσης όξυνε την προϊούσα κρίση αντιπροσώπευσης. Η όξυνση της κρίσης αντιιπροσώπευσης είναι δίχως προηγούμενο. Ας αναλογιστούμε μόνο ότι για πρώτη φορά οι πολίτες αυθόρμηττα αναγνωρίζουν στα κόμματα και τους πολιτικούς το τρίτο κατά σειρά μεγαλύτερο πρόβλημα της χώρας, μετά το οικονομικό και την ανεργία που συνηθώς καταλαμβάνουν τις πρώτες θέσεις. (Δες Βαρόμετρο Οκτωβρίου 2011 publicissue).

Το χάσμα φαντάζει αγεφύρωτο από όσα ακούμε να λέγονται σε ιδιωτικές και δημόσιες συζητήσεις. Δεν χρειάζεται να επαναλαμβάνουμε εφήμερους χαρακτηρισμούς, ανιστόρητες καταδίκες, απαξιωτικά επίθετα και ύβρεις. Αν είστε στο twitter ή και στο facebook τα βλέπετε να ρέουν σε αφθονία σε κάθε timeline και news feed. Το «σύστημα Ελλάδα» που ξέραμε τόσα χρόνια βιώνει τα τελευταία και πιο επώδυνα στάδια των νοσημάτων που ταλαιπώρησαν επί δεκαετίες μέχρι τελικής εξάντλησης τη χώρα.  Μην τρέφουμε άλλο αυταπάτες. Τα νοσήματα είναι καταληκτικά. Κάπου εδώ, όμως, τελειώνουν οι μεταφορές των όρων της ιατρικής επιστήμης στο κοινωνικό πεδίο. Η νοσούσα χώρα δεν θα καταλήξει κυριολεκτικά. Υπάρχει επόμενη μέρα για την Ελλάδα. Ακριβώς για αυτό είναι που δεν βοηθά σε τίποτα απολύτως να ασχολείται κάποιος ούτε με την καταδίκη των υπαιτίων αλλά ούτε και με τον συνετισμό όσων διαρτύρονται. Καταδίκες και συνετισμός, συνετισμός και καταδίκες από όποια αφετηρία και αν απορρέουν και όπως και αν εκφέρονται υφολογικά είναι οι δύο όψεις του ίδιου φαινομένου. Του φαινομένου της ακινησίας στην παραγωγή ιδεών και πρωτοβουλιών που θα μας βγάλουν από το τέλμα.

Ωστόσο, ήδη πολλοί αναρωτιώνται: Άν δεν καταδικαστούν παραδειγματικά οι υπαίτιοι πολιτικοί, επιχειρηματίες, τραπεζίτες, φοροφυγάδες και κάθε είδους παρανομούντες πως θα μεταβούμε στην επόμενη μέρα; Κάποιοι άλλοι αμέσως θα αντιτείνουν: Σε τι θα διαφέρει η επόμενη με την προηγούμενη μέρα αν δεν συνετιστούμε όλοι μας αναστοχαζόμενοι ο καθένας το δικό του μερίδιο ευθύνης σε όλο αυτό; Εύλογα ερωτήματα στα οποία δεν χωρούν εύκολες απαντήσεις για δύο κυρίως λόγους. Ο χρόνος είναι ο πρώτος λόγος. Χρειάζεται χρόνος για την πολιτική και κοινωνική απομόνωση των υπευθύνων προσώπων και, ας μην ξεχνιώμαστε, συμπεριφορών. Αυτό επιβάλουν οι στοιχειώδεις κανόνες του κράτους δικαίου. Χρόνος και μάλιστα περισσότερος χρειάζεται για να αναστοχαστεί διεξοδικά ο καθένας τον παλιό και νέο ρόλο του. Δεν χρειάζεται να επεκταθούμε στο πόσο αργόσυρτη είναι η μεταβολή παγιωμένων νοοτροπιών.

Η πολυπλοκότητα είναι ο δεύτερος λόγος που κάνει δύσκολη την εύρεση σωστών απαντήσεων στα πιο πάνω ερωτήματα. Είναι άλλο πράγμα να ασχολείσαι με τα πολιτικά γενικώς και άλλο να γνωρίζεις από πολιτική. Η πολιτική στην εποχή της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης είναι πολύπλοκη. Είναι αντικειμενικά δύσκολο για όσους δεν έχουν οι ίδιοι θέσεις πολιτικής ευθύνης ή που έστω δεν είναι κοντά  σε ανθρώπους με τέτοιες θέσεις να κατανοήσουν πλήρως τα εργαλεία και τους μηχανισμούς της. Μην μας μπερδεύει το γεγονός ότι το πολιτικό ρεπορτάζ στο υβριδικό σύστημα μέσων ενημέρωσης τρέχει σχεδόν κάθε λεπτό της ώρας παρέχοντας συνεχή ενημέρωση για τα πολιτικά δρώμενα. Επίσης, ας μην παρασυρόμαστε από την αυξημένη ορατότητα που αποφέρει η παρουσία στα social media των κυβερνήσεων, των πολιτικών, των κομμάτων και εν γένει των δημοσίων προσώπων. Όσο και αν η ενημέρωση γίνεται σε πραγματικό χρόνο, όσο αυθεντικά και αν οι πολιτικοί μας ανοίγονται στη διαδραστική επικοινωνία, η επαφή του πολίτη με το πολιτικό σύστημα παραμένει διαμεσολαβημένη. Είναι μοιραίο η χαλαρή επίγνωση της διαμεσολαβημένης σχέσης με το πολιτικό να δημιουργεί στρεβλώσεις στο δημόσιο σύστημα επικοινωνίας. Αναμενόμενο είναι οι στρεβλώσεις αυτές να συντηρούνται. Όλοι οι παίκτες του συστήματος, υπουργοί, βουλευτές, πολιτευτές, δημοσιογράφοι, ΜΜΕ, επαγγελματίες της επικοινωνίας,  πολίτες, οργανώσεις πολιτών κινούνται με βάση τα ίδια δεδομένα που επιβάλει το μοντέλο της διαμεσολαβημένης σχέσης του πολίτη με το πολιτικό. Από πάντα ο σύγχρονος πολιτικός λόγος και δράση δημιουργούνται και λειτουργούν με αυτό το δομικό δεδομένο. Σε αυτό το σημείο παραπέμπω στoν προβληματισμό για το αν και πως νοούνται οι διαρροές στην εποχή της διαφάνειας.

Αυτό που αρχίζω να διαπιστώνω, είναι ότι οι συστημικοί παίκτες θα εξακολουθούν να κινούνται στο ίδιο πλαίσιο παρά το ότι η τάση για ανοικτή διακυβέρνηση αποκτά, αργά και με αντιστάσεις και πισωγυρίσματα, διεθνή ώθηση. Η ανοικτή διακυβέρνηση με βασικούς πυλώνες τη συμμετοχή του πολίτη στη λήψη αποφάσεων, τη διαφάνεια στην κρατική δράση, την ελεύθερη διάθεση δημόσιων δεδομένων, τη συνεργατικότητα μέσα από την αξιοποίηση της συλλογικής εφυίας και τη λογοδοσία προτάσσεται από κυβερνήσεις και ακαδημαϊκούς ως ενδεχόμενη λύση απέναντι στις ανεπάρκειες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Με όλα τα εμπόδια και τις προκλήσεις που είχα επισημάνει ένα χρόνο πρίν και ακριβώς μια μερά μετά την έναρξη της πρώτης δημόσιας ηλεκτρονικής διαβούλευσης, οι πολιτικές για την ανοικτή διακυβέρνηση αν επιδιωχθούν και προβληθούν συστηματικά μπορούν πράγματι να συμβάλουν στη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ πολιτικής και πολιτών. Ακόμα, μπορούν και να βοηθήσουν ώστε όταν η Ελλάδα βγει από το τούνελ, η κατάστασή της να μοιάζει περισσότερο με το πως εξελίχθηκε η Εσθονία μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, παρά με την Γεωργία.

Δανείστηκα παραπάνω το πρόσφατο παράδειγμα του Στάθη Καλύβα με τη διαφορά ότι στη θέση της Τσεχίας αναφέρω την Εσθονία λόγω των εξαιρετικών επιδόσεων της χώρας αυτής σε θέματα ηλεκτρονικής διακυβέρνησης σε επίπεδο Ε.Ε. Στην πρόσφατη ομιλία του στο TEDx Athens, ο Καλύβας τόνισε πόσο σημαντικό είναι να συνδέσουμε την έξοδό μας από την κρίση με διαδικασίες επανεκίνησης της χώρας αντί να μείνουμε παγιδευμένοι σε παρακμιακές διαδικασίες. Πρότεινε ένα αντίστροφο σχήμα μετάβασης όπου εκκινώντας από παράγοντες όπως η πολιτική αλλαγή και η μεταρρύθμιση του κράτους θα οδηγηθούμε μακροπρόθεσμα στη μεταβολή νοοτροπιών. Συμφωνώ με την διαπίστωση ότι δεν έχουμε την πολυτέλεια να ξεκινήσουμε από τις αλλαγές σε παιδεία και κουλτούρα. Την ίδια στιγμή, όμως, το πολιτικό σύστημα δεν έχει την πολυτέλεια να συνεχίσει να δουλεύει σειριακά. Πρέπει γρήγορα να αναλάβει πολλές παράλληλες παρεμβάσεις σε όλα τα επίπεδα, στους θεσμούς, στην οικονομία, στην κοινωνική καθημερινότητα του πολίτη που μην ξεχνάμε ότι αυτή είναι που θα αλλάξει νοοτροπίες.

Έχω την αίσθηση ότι καμία μεταρρύθμιση του κράτους και της οικονομίας δεν θα αποδώσει αν δεν συνοδευτεί από παράλληλες ρηξικέλευθες αλλαγές στο κοινωνικό πεδίο. Η χώρα χρειάζεται επειγόντως θεσμικές καινοτομίες που θα φέρουν τους πολίτες ως ισότιμους συμμέτοχους εκεί όπου λαμβάνονται ή που καθυστερούν να ληφθούν οι αποφάσεις. Ένα παράδειγμα προς αυτή την κατεύθυνση θα ήταν ένας θεσμός εθελοντικής ή επαγγελματικής συμμετοχής κληρωτών πολιτών, που πληρούν τα κατάλληλα ανά περίπτωση προσόντα, σε μετακλητές θέσεις πολιτικής ευθύνης.  Ως θέσεις πολιτικής ευθύνης οριζόνται π.χ συνεργάτες υπουργών, γενικών γραμματέων, βουλευτών, κομμάτων, θέσεις σε διοικητικά συμβούλια ΝΠΙΔ.

Το πως ακριβώς θα μπορούσε να γίνει αυτό πρέπει προφανώς να γίνει αντικείμενο ευρείας διαβούλευσης. Ενδεικτικά αναφέρω ότι οι ενδιαφερόμενοι πολίτες θα μπορούν να υποβάλουν βιογραφικό δηλώνοντας ενδιαφέρον για τις θέσεις που θα προκηρύσσονται ανοικτά. Θα κρίνονται με διαφανή εκ των προτέρων κριτήρια από ανεξάρτητη αρχή, όπως το ΑΣΕΠ. Όταν καταλάβουν τη θέση, θα συμμετέχουν κανονικά σαν ισότιμοι συνεργάτες, με εύλογους και ελεγχόμενους περιορισμούς. Η βασική τους διαφορά με τους άλλους συνεργάτες που θα επιλέγει το πρόσωπο ή ο φορέας θα είναι ότι οι κληρωτοί συνεργάτες θα έχουν ρόλο οιονεί εκπροσώπου της κοινωνίας των πολιτών. Συνεπώς οι κληρωτοί θα υποχρεούνται, πέρα από την τήρηση των υφιστάμενων  κανόνων δεοντολογίας, να λογοδοτούν καταγράφοντας ανοικτά και τακτικά σε διαδικτυακή πλατφόρμα θέματα που αφορούν στη θητεία τους και φυσικά στην πρόοδο των εργασιών τους. Με αυτό τον τρόπο οι συμμετέχοντες θα αποκομίσουν άποψη από πρώτο χέρι για τις προκλήσεις και τα όρια της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης και θα μπορέσουν κι αυτοί να συμβάλουν με τις δυνάμεις τους. Η κοινωνία θα αρχίσει να μαθαίνει πως ασκείται η πολιτική από ανθρώπους που θα λογοδοτούν σε αυτή και θα μοιάζουν στα μάτια της με μέλη των κοινοτήτων που ενυπάρχουν στους κόλπους της και όχι με τους εξωτικούς και εσχάτως μισητούς άλλους.

Τέτοιες προτάσεις, παρόλο που εκ πρώτης όψεως μοιάζουν όπως ο επιταχυντής της φωτογραφίας με επιστημονική φαντασία,  μπορούν να φέρουν μεγάλες αλλαγές. Με την εκπλήρωση μιας σειράς από άλλες γνωστές και μη προϋποθέσεις μπορούν να αναμορφώσουν ουσιαστικά τη χώρα, τους θεσμούς και τους πολίτες.

Ανοικτή Διακυβέρνηση και Συμμετοχικός Λόγος

Η χθεσινή συνεδρία της σειράς διαλέξεων Ζητήματα Επικοινωνίας που έγινε στο τμήμα ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών  με θέμα «Ανοικτή Διακυβέρνηση και συμμετοχικός λόγος: Πρός μια αποτελεσματική ψηφιακή συλλογικότητα;» ήταν μια πρώτη προσπάθεια να τεθούν σε διεπιστημονική προοπτική κάποια από τα θέματα που εγείρονται με την σταδιακή έλευση της Ανοικτής Διακυβέρνησης στην εγχώρια πολιτική.

Από το περιεχόμενο των ομιλιών και ιδίως από τις παρεμβάσεις που ακολούθησαν αναδείχθηκαν κάποιες βασικές πολυπλοκότητες του εγχειρήματος. Πολυπλοκότητες οι οποίες για να διαφωτιστούν ακόμα περισσότερο απαιτείται συστηματική ερευνητική προσπάθεια και εφαρμοσμένες πρακτικές.

Αναρτώ την παρουσίαση της εισήγησής μου με τίτλο «OpenGov: Προκλήσεις πρός μια πιο Ανοικτή Διακυβέρνηση» και αναμένω τη δημοσίευση των συνολικών πρακτικών και το επερχόμενο τεύχος της επιθεώρησης  «Επιστήμη και Κοινωνία» που είναι αφιερωμένο στη διαβούλευση για να επικαιροποιήσω το post.

Στο άλλο έργο θεατές.

Η κριτική στον τρόπο επιλογής γενικών και ειδικών γραμματέων στα υπουργεία και στελεχών σε διάφορους φορείς του δημοσίου προσλαμβάνει δραματικούς τόνους στο λόγο των ΜΜΕ και της αντιπολίτευσης. Όσοι ασκούν κριτική δίνουν έμφαση σε τρία κυρίως ζητήματα. Πρώτον, στην καθυστέρηση ολοκλήρωσης των διαδικασιών. Δεύτερον, στα προβλήματα που η καθυστέρηση προκαλεί στην εκτελεστική λειτουργία της κυβέρνησης. Τρίτον, στο ότι οι επιλογές που τελικά γίνονται ακυρώνουν τη χρονοβόρα ανοικτή διαδικασία αφού περιλαμβάνουν στελέχη με θητεία είτε σε προηγούμενες κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ ή και στα κομματικά του όργανα.

Αντιγράφω ένα δείγμα αυτής της κριτικής το οποίο επέλεξα απλά γιατί έτυχε να το σχολιάσω. Έγραψε λοιπόν ο Στάθης στην Ελευθεροτυπία:

Η κυρία Λίνα Μενδώνη, ξανά Γενική Γραμματέας στο Υπουργείο Πολιτισμού, όπου είχε επίσης υπηρετήσει στο παρελθόν, πάλι από την ίδια θέση κατά την περίοδο 1999-2004. Ολοι οι πολιτιστικοί συντάκτες χθες όλων των εφημερίδων μόνον καλά λόγια κι επαίνους είχαν να πουν για την κυρία Μενδώνη.

Γιατί λοιπόν χρειάστηκαν 60 μέρες και η «εξέταση» χιλιάδων βιογραφικών για να γίνει το αυτονόητο;….

στο ίδιο άρθρο λίγο μετά λέει:

απλώς αποδεικνύεται για μιαν ακόμα φορά ότι συχνά οι πιασάρικες κι αβασάνιστες «καινοτομίες» εκβαίνουν μαλθακίες.Προς επίρρωσιν τούτου: το 90% των γενικών γραμματέων που έχουν έως τώρα διορισθεί είναι ΠΑΣΟΚ (και το υπόλοιπο 10% μάλλον ΠΑΣΟΚ φίλοι, ΠΑΣΟΚ συγγενείς, ΠΑΣΟΚ κουμπάροι, ΠΑΣΟΚ επιστήμονες με ντοκτορά ΠΑΣΟΚ, ΠΑΣΟΚ εκ ΠΑΣΟΚ, κρυπτοΠΑΣΟΚ και ΠΑΣΟΚ πρασινοφρουροί).

Επειδή η επιφανειακή κριτική γίνεται εύκολα και «βολεύει» άφησα το παρακάτω σχόλιο:

Επειδή συχνά η επίκληση του «λαϊκισμού των άλλων» λειτουργεί και ως προκάλυμμα του λαϊκισμού που ακολουθεί, παρακαλώ αν σας είναι εφικτό, μπείτε στον κόπο να κατατάξετε τις παρακάτω επιλογές με βάση το, κάπως ισοπεδωτικό, ερμηνευτικό σας σχήμα.

– Μαργαρίτα Καραβασίλη (https://apps.opengov.gr/sec_cvs/html/karavasili.html)
– Μαρία Στρατηγάκη (https://apps.opengov.gr/sec_cvs/html/stratigaki.html)
– Διομήδης Σπινέλλης (https://apps.opengov.gr/sec_cvs/html/spinellis.html)
– Αρθούρος Ζερβός (http://www.foreignpress-gr.com/2009/11/blog-post_5039.html)

Πρόκειται για έναν κυριολεκτικά έντεχνο λαϊκισμό καθώς ο λόγος του Στάθη συνοδεύεται πάντα από, λιγότερο ή περισσότερο πετυχημένα, σκίτσα. Αυτό που παρατηρώ,  προφανώς δεν αφορά μόνο τον Στάθη, είναι ότι η κριτική που ασκείται στην ανοικτή διακυβέρνηση έχει μοιρολατρικά στοιχεία.  Διέπεται από μια παραδοχή,  άλλοτε κυνικά φανερή και άλλοτε πιο σιωπηλή,  πως ό,τι και αν γίνει θα είναι τελικά αναπότρεπτη η επανάληψη του ίδιου μεταπολιτευτικού έργου με άλλους πρωταγωνιστές.

Είναι εύκολο και βολικό το κανάκεμα των αδυναμιών και των ελαττωμάτων του λαού. Το δύσκολο είναι να δημιουργηθούν ευνοικές συνθήκες για την αξιοποίηση των προτερημάτων του. Είναι εύκολη και βολική η απαξιωτική κριτική. Το δύσκολο είναι να ερευνήσει κανείς σε βάθος, να συγκρίνει μεθοδικά τι συμβαίνει στον κόσμο και να τεκμηριώσει τις επιλογές του.

Κοινός παρανομαστής της κριτικής είναι η υποτιθέμενη ασυμφωνία μεταξύ των ανοικτών διαδικασιών και της αποτελεσματικότητας. Θυμίζει μάλιστα την σφοδρή  εναντίωση στους θεσμούς και τις διαδικασίες του ανοικτού κόμματος, όταν το ΠΑΣΟΚ ήταν αξιωματική αντιπολίτευση. Και τότε το μεγαλύτερο μέρος της κριτικής εστιάζε στην έλλειψη αποτελεσματικότητας και συντονισμού, μέχρι που οι επιλογές του Γιώργου Παπανδρέου δικαιώθηκαν από το αποτέλεσμα των πρόσφατων εθνικών εκλογών.  Μάλιστα έτυχαν διεθνούς αναγνώρισης, αλλά και εγχώριας καθώς και η ΝΔ αρχίζει να εξασκείται.

Παρά το γεγονός ότι και η κλίμακα διαφέρει και το μεγέθος των συσσωρευμένων προβλημάτων της χώρας είναι μεγάλο, πιστεύω πως τελικά η ανοικτή διακυβέρνηση θα δικαιωθεί, από τα αποτελέσματα της φυσικά. Έτσι μάλλον και πάλι θα’ μαστε στο άλλο έργο θεατές.

Διαβούλευση με τους πολίτες. Σημερινά εμπόδια, μελλοντικές προκλήσεις

Συμπληρώνεται μια ημέρα από την στιγμή όπου δημοσιεύθηκε και τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση το σχέδιο απόφασης του ΥΠΕΣ για τα ανώτατα όρια κυβισμού στα κρατικά αυτοκίνητα στο opengov.gr/ypes. Πρόκειται για ένα πρώτο βήμα σε μια μεγάλη προσπάθεια που απαιτείται να γίνει από όλους όσοι έχουν τη βούληση και το ενδιαφέρον να πάνε τη δημοκρατία ένα βήμα παραπέρα από την κλασσική, σε μεγάλο βαθμό προβληματική,  αντιπροσωπευτική της λειτουργία και θεώρηση. Ο δρόμος προς τη διαβούλευση κάθε θεσμικής εξουσίας με τους πολίτες είναι γεμάτος προκλήσεις. Προκλήσεις που αφορούν κυρίως στους τρόπους με τους οποίους θα ξεπεραστούν τα ποικίλλα εμπόδια που βρίσκονται σε πολλά σημεία της διαδρομής πρός μια πιο ανοικτή διαδικασία παραγωγής πολιτικής.

Ποιά είναι όμως αυτά τα εμπόδια και οι μελλοντικές προκλήσεις για την ελληνική περίπτωση; Μπορούμε να τα χωρίσουμε σε τέσσερις κατηγορίες.

1. Διοικητικά, θεσμικά εμπόδια και προκλήσεις:

Η έντονη πολιτική βούληση για την εισαγωγή αρχών διαφάνειας, διαβούλευσης, συμμετοχής και λογοδοσίας στις διαδικασίες παραγωγής δημόσιας πολιτικής πρέπει να αρχίσει μεθοδικά να αποκτά βάθος. Ένα βασικό εμπόδιο είναι οι εντάσεις που ενσκήπτουν ανάμεσα στους τεχνοκράτες που πλαισιώνουν το επιτελείο ενός υπουργού και στα στελέχη του μόνιμου διοικητικού του μηχανισμού. Κάπως σχηματικά, οι πρώτοι συνήθως καταλογίζουν στους δεύτερους  αντίσταση στις αλλαγές και δυσκολία στην απορρόφηση καινοτομιών. Eνώ οι δεύτεροι κάνουν λόγο για έλλειψη κατανόησης των υπηρεσιακών διαδικασιών και ιδιαιτεροτήτων.

Η άρση αυτού του εμποδίου είναι ίσως από τις σημαντικότερες προκλήσεις αν είναι η ελληνική πολιτική και διοίκηση να περάσουν για τα καλά στο επόμενο επίπεδο. Για να ξεπεραστεί το εμπόδιο, όμως, απαιτείται να αφιερωθεί ποιοτικός χρόνος από τους εν λόγω stakeholders, σε μια προσπάθεια να κατανοήσουν από κοινού τη φύση των επιπτώσεων μιας πιο ανοικτής και συμμετοχικής διαδικασίας λήψης των αποφάσεων. Να κατανοήσουν σε όλο το δυνατό εύρος ότι η εισαγωγή διαδικασιών ανοικτής διαβούλευσης δεν είναι απλά ακόμη ένας νεωτερισμός, αλλά συνιστά διαμοίρασμα της εξουσίας διαμόρφωσης και λήψης αποφάσεων. Ένα διαμοίρασμα της εξουσίας που γίνεται με αντάλλαγμα την προστιθέμενη αξία που κομίζουν στη λήψη αποφάσεων με τις γνώσεις, τις ιδέες και τις προτάσεις τους οι πολίτες.

Άν όχι όλοι, τουλάχιστον κάποιοι από το εν λόγω ανθρώπινο δυναμικό των Υπουργείων πρέπει να αρχίσουν να αποκτούν διαδικτυακή ορατότητα κάποιου είδους. Όχι οποιαδήποτε ορατότητα, αλλά εκείνη που συμβάλει και ανταποκρίνεται κάθε φορά στις ανάγκες της αλληλεπίδρασης της εκάστοστε διοικητικής μονάδας με τους ενδιαφερόμενους πολίτες. Αυτού του είδους η ορατότητα είναι, πρός το παρόν, ενά ζητούμενο πρός αναζήτηση.

2. Κοινωνικά εμπόδια και προκλήσεις:

Είναι έτοιμη και έχει όλη η κοινωνία τις ίδιες ευκαιρίες να συμμετέχει; Η απάντηση είναι σαφώς όχι για δύο βασικούς λόγους. Πρώτον, εξαιτίας των δομικών περιορισμών στην έγκαιρη πληροφόρηση όλων των δυνητικών ενδιαφερομένων. Αλλά και λόγω της ίδιας της δυνατότητας πρόσβασης στο μέσο. Μια λύση για αυτό το πρόβημα, που μάλιστα έχουν προτείνει οι Εθελοντές για την Διαφάνεια, είναι να παρέχουν τα ΚΕΠ ολοκληρωμένες υπηρεσίες διευκόλυνσης της συμμετοχής του πολίτη με τη χρήση πιο συμβατικών από το διαδίκτυο μέσων.

Μια άλλη πρόκληση είναι να κερδίσει η διαδικασία διαβούλευσης την εμπιστοσύνη της κοινωνίας. Κάτι που ως ένα βαθμό θα κριθεί από την ανταπόκριση της διοίκησης στις προτάσεις των πολιτών αλλά και από την ποιότητα που θα έχει, συν τω χρόνω, η μεταξύ τους διάδραση. Σε αυτό το σημείο μένουν πολλά να γίνουν.  Μια ακόμα πρόκληση είναι ότι  η διατύπωση των σχεδίων αποφάσεων και νομικών πράξεων πρέπει να γίνεται σε απλά ελληνικά. Ο στρατηγικός στόχος εδώ είναι να μην αποθαρρύνεται εκ προϊμίου η έκφραση της πλειοψηφίας των πολιτών που δεν κατέχουν την διοικητική ορολογία. Η μέθοδος της διαβούλευσης είναι εξαιρετικά σημαντική. Γι’αυτό πρέπει να υπάρχει ευελιξία στη δοκιμή καθιερωμένων διεθνών πρακτικών, μέσα βέβαια από την κατάλληλη προσαρμογή τους στην ελληνική πραγματικότητα.

3. Τεχνικά και επιχειρησιακά εμπόδια και προκλήσεις

Όπως συμβαίνει και με τις εκτός διαδικτύου διαβουλεύσεις δεν υπάρχει ούτε μια ενιαία μεθοδολογία, μήτε κάποια συγκεκριμένη τεχνολογική πλατφόρμα από τις οποίες να ξεκινήσει κάποιος. Μόνο σε προηγούμενες εμπειρίες και καλές διεθνείς πρακτικές μπορεί να βασιστεί, επιχειρώντας να τις προσαρμόσει, να τις επεκτείνει ή ακόμα και να καινοτομήσει από την αρχή.

Μια επιχειρησιακή πρόκληση αφορά στους τρόπους όπου γνωστοποιούνται και λαμβάνονται υπόψην οι απόψεις που καταγράφονται σε διάφορα σημεία στον παγκόσμιο ιστό, και ιδιαίτερα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, για κάποιο υπό διαβούλευση θέμα. Επομένως, πέρα από την πρόκληση του διαμοιράσματος της εξουσίας που αναφέραμε πιο πάνω, υπάρχει και η πρόκληση κατανόησης του οιωνεί διανεμημένου χαρακτήρα κάθε διαβούλευσης.

4. Θεωρητικά, πολιτιστικά εμπόδια και προκλήσεις

Χωρίς καθόλου να υποτιμάται ο ρόλος της τεχνολογίας, η πραγματική αλλαγή παραδείγματος πρός μια ανοικτή διακυβέρνηση δεν θα συμβεί απλά και μόνο από την εισαγωγή των νέων τεχνολογιών στην πολιτική, αλλά μόνον όταν επέλθει ουσιαστική μεταβολή στις συμπεριφορές των επί μέρους stakeholders (πολιτικών, διοίκησης, πολιτών). Για να συμβεί αυτό στη μεγάλη κλίμακα μεσολαβεί πληθώρα ακαδημαϊκών-ερευνητικών αλλά και πολιτιστικών προκλήσεων.

Παραφράζοντας την Ann Macintosh θα αναφέρω ενδεικτικά ορισμένα ερωτήματα που συνιστούν προκλήσεις για το μέλλον.

  • Πως η ηλεκτρονική συμμετοχή επηρεάζει το δημοκρατικό μας πολίτευμα μακροπρόθεσμα;
  • Πως, με τι μετρικά, αξιολογούμε την ηλεκτρονική συμμετοχή σε μια διαβούλευση;
  • Με ποιούς, προφανώς δημιουργικούς, τρόπους μπορούμε να ξεπεράσουμε/απαντήσουμε στην ένταση ανάμεσα στην δημοκρατική θεωρία και το σύγχρονο σχεδιασμό, πολιτικής τελικά, τεχνολογίας;

Για έναν Συμμετοχικό Προϋπολογισμό

Από το Πόρτο Αλέγκρε, το 1989, έως την σημερινή πληθώρα πρωτοβουλιών ανά τον κόσμο, ο συμμετοχικός προϋπολογισμός έχει εξελιχθεί από μια εναλλακτική ιδέα σε μια δοκιμασμένη πρακτική με καλά αποτελέσματα. Όπως συμβαίνει με όλες τις δυναμικές έννοιες, είναι δύσκολο να ορίσουμε επακριβώς τι είναι.

Επιχειρώντας μια  σύγχρονη αναδιατύπωση της έννοιας, ακόμα ευρύτερη από τον ορισμό της wikipedia, θα λέγαμε ότι Συμμετοχικός Προϋπολογισμός είναι μια διαδικασία απλοποιημένης παρουσίασης των στοιχείων ενός οποιουδήποτε δημόσιου προϋπολογισμού (κρατικού, περιφερειακού, δημοτικού) με πλήρη διαφάνεια ώστε οι πολίτες να παρακολουθούν εύκολα που και πως δαπανάται το δημόσιο χρήμα και έτσι να έχουν ουσιαστική δυνατότητα συμμετοχής στη λήψη των αποφάσεων μέσα από ανοικτή διαβούλευση.

Όπως γίνεται αντιληπτό από την παραπάνω απόπειρα ορισμού, υπάρχουν δύο έννοιες κλειδιά που μπαίνουν ΠΡΙΝ από την συμμετοχή που εύλογα κατέχει κεντρική θέση στην έννοια του συμμετοχικού προϋπολογισμού. Αυτές είναι η ‘απλοποίηση’ και η ‘διαφάνεια’. Τα πρωτογενή στοιχεία ενός, κρατικού ας υποθέσουμε, προϋπολογισμού αποτελούν ένα τεράστιο όγκο δεδομένων. Τα δεδομένα για τις δαπάνες υπάρχουν ανά είδος, κρατική υπηρεσία και με μια σειρά από άλλα κριτήρια.

Ωστόσο, η κωδικοποίηση των δεδομένων γίνεται με τέτοιο τρόπο που ναι μεν μπορεί να εξυπηρετεί τις υπηρεσιακές ανάγκες της διοίκησης, όμως απέχει αρκετά από το να βοηθούν τον πολίτη να καταλάβει τη λογική της ροής των χρημάτων ανά τομέα πολιτικής. Επομένως, η διαφάνεια, η απλοποίηση και, σ’ενα άλλο επίπεδο, η προσβασιμότητα είναι βασικές προϋποθέσεις για έναν συμμετοχικό προϋπολογισμό, είτε αυτός είναι σε διεθνή είτε σε εθνική και τοπική κλίμακα.

Με αυτές τις σκέψεις ξεκινάει αυτές τις ημέρες μια νέα πρωτοβουλία των Εθελοντών Διαδικτύου του ΠΑΣΟΚ για τον Συμμετοχικό Προϋπολογισμό. Ανάμεσα σε άλλα, η πρόκληση της εν λόγω δράσης είναι να προσφέρει ένα εργαλείο γνώσης και διαφάνειας για όλους και παράλληλα να ενδυναμώσει τη φωνή ειδικών ομάδων σε όλη την Ελλάδα (δημόσιοι υπάλληλοι, νέοι, φοιτητές, αγρότες κλπ) αναφορικά με την καλύτερη δυνατή αξιοποίηση του δημοσίου χρήματος.