Η απατηλή γοητεία του αντιΣΥΡΙΖΑ porn

outrage1

Τον τελευταίο καιρό ακούμε επιχειρήματα ενάντια σε μια μόδα που προσλαμβάνει διαστάσεις μαζικής υστερίας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αναφέρομαι στην τάση περιγραφής της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ με τα μελανότερα δυνατά χρώματα. Σύμφωνα με τις σχετικά ηπιότερες περιγραφές -γιατί γράφονται και τέρατα- ο ΣΥΡΙΖΑ απεργάζεται συστηματικά την κατάλυση του κράτους δικαίου. Ενορχηστρώνει μεθοδικά την εγκαθίδρυση αυταρχικού καθεστώτος. Αποτελείται από αμετανόητους νεο-κρυφο-παλαιο ή σκέτο κομμουνιστές, οι οποίοι επιχειρούν συνειδητά να αποσχίσουν την Ελλάδα από το δυτικό σύστημα διεθνούς συνεργασίας και να τη μετατρέψουν σε ένα υβρίδιο ανατολικο-λατινο-πρωηνσοβιετικής λαϊκής δημοκρατίας της νοτιοανατολικής Μεσογείου.

Σύμφωνα με αυτή τη λογική, η πρώτη προτεραιότητα κάθε δημοκρατικού πολίτη οφείλει να είναι η ταχύτερη δυνατή πτώση της κυβέρνησης. Μόνο η διαρκής καταγγελία των βλαβών που προκαλεί κάθε επιπλέον ημέρα παραμονής της στην εξουσία θεωρείται ότι εξυπηρετεί το στόχο της πτώσης. Η στήριξη της αξιωματικής αντιπολίτευσης προβάλει ως η μόνη και συχνά αναντίρρητη προοπτική. Κάθε άλλη προτεραιότητα, όπως για παράδειγμα η οικοδόμηση του Κινήματος Αλλαγής με διακριτή πρόταση απέναντι στον μικρό δικομματισμό, στιγματίζεται ως ανεπαρκής και ανεπίκαιρη απέναντι στη μεγάλη ιδέα της στρατηγικής ήττας του ΣΥΡΙΖΑ.

Δυο πρόσφατα άρθρα, του Ν. Μαραντζίδη εδώ και του Ξ. Κοντιάδη εδώ, απαντούν στη μόδα δαιμονοποίησης του ΣΥΡΙΖΑ. Μέσα από το πρίσμα της πολιτικής ανάλυσης εξηγούν το εσφαλμένο της τακτικής. Ο μεν Μαραντζίδης δίνει έμφαση στις παθογένειες της τακτικής του “να φύγουν αυτοί και θα τα βρούμε”. Ενώ ο Κοντιάδης καταλήγει ότι η πόλωση της δαιμονοποίησης έχει τα αντίθετα αποτελέσματα, αφού η κυβέρνηση τρέφεται από τα υλικά της. Οι αναλύσεις αυτές είναι βάσιμες και αρκετά πειστικές. Ωστόσο, αρκετά ερωτήματα παραμένουν. Τι είναι αυτό που κάνει την υπερβολική αγανάκτηση για τον ΣΥΡΙΖΑ τόσο ελκυστική στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και σε αρκετά ΜΜΕ; Γιατί οι αγανακτισμένοι δεν απαιτούν μια εναλλακτική πρόταση εξουσίας η οποία θα λυτρώσει τη χώρα από τα δαιμόνια που την κατατρέχουν;

Αισθάνομαι ότι πρέπει να αναζητήσουμε βοήθεια από την κοινωνική ψυχολογία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης για να απαντήσουμε. Η χώρα συμπληρώνει δεκαετία σε καθεστώς οικονομικής κρίσης χωρίς να είναι καθόλου ορατή στον μελλοντικό ορίζοντα η περίοδος που πολλές νέες δουλειές θα δημιουργηθούν, που οι επιχειρήσεις δεν θα αντιμετωπίζονται με φορολογική εχθρότητα, που η εργασία όλων θα ανταμείβεται δίκαια, που οι θεσμοί θα κερδίσουν ξανά την εμπιστοσύνη των πολλών. Το φταίξιμο για αυτή την κατάσταση πρέπει να επιμεριστεί στις κυβερνήσεις της τελευταίας εικοσαετίας αναλογικά με τα επίσημα στοιχεία απολογισμού των πεπραγμένων και των παραλείψεών τους. Ωστόσο, η ευθύνη να σκεφτούμε, να διαμορφώσουμε, να επιλέξουμε και εν τέλει να υλοποιήσουμε το σχέδιο που πραγματικά θα μας βγάλει από την κρίση δεν ανήκει μόνο στους εκάστοτε κυβερνώντες. Ανήκει πρωτίστως στις πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις και σε κάθε πολίτη που θέλει να αλλάξει τη μοίρα του.

Η σημερινή κυβέρνηση έχει αποτύχει παταγωδώς στην εκπλήρωση των προσδοκιών και των εξαγγελιών της. Αυτά μπόρεσε κι αυτά έπραξε. Το φταίξιμο της αποτυχίας είναι όλο δικό της. Η αποτυχία θα την ακολουθεί και όταν θα έχει πια παραδώσει την ευθύνη της διακυβέρνησης. Όμως, η αλλαγή της χώρας προς το καλύτερο δεν είναι αποκλειστική υπόθεση της εκάστοτε εν ενεργεία κυβέρνησης. Μεγάλη ευθύνη έχουν και οι υπόλοιπες πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις, τα ΜΜΕ και οι πολίτες που πλέον έχουν φωνή στο επιδραστικό πεδίο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Και εδώ υπάρχει ένα λεπτό σημείο. Όποιοι ζωγραφίζουν τον ΣΥΡΙΖΑ με τα μελανότερα χρώματα δεν εστιάζουν την κριτική τους μόνο σε κάποια συγκεκριμένη αποτυχία. Φυσικά και έχουν ως αφορμή μια πράξη ή ένα γεγονός. Αλλά μεταφέρουν το φταίξιμο για όλα τα μελλοντικά δεινά, που κατά τις εκτιμήσεις τους θα συμβούν στο μέλλον και με άλλες κυβερνήσεις, ξανά πίσω στο κόμμα βελζεβούλ.

Το αντιΣΥΡΙΖΑ porn στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχει γίνει μόδα. Σαν είδος περιεχομένου το αντιΣΥΡΙΖΑ porn είναι μια ειδική κατηγορία του outrage porn. Η συνταγή είναι απλή, το μοτίβο επαναλαμβανόμενο και ο τόνος  κλιμακώνεται. Μια απόφαση ή δήλωση μέλους της κυβέρνησης προσβάλει κάποιους. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και κάποια ΜΜΕ ξεκινάει ένα γαϊτανάκι θυματοποίησης ολόκληρης της χώρας σαν να έχει πέσει στα νύχια μοχθηρού θηρίου. Σε συνθήκες ακραίας πόλωσης οι λέξεις δημιουργούν δύο φανταστικούς, αντιπαρατιθέμενους κόσμους. Από τη μια μεριά οι σατανάδες του ΣΥΡΙΖΑ και από την άλλη τα θύματά τους σε θέση άμυνας να υπερασπίζονται τον δίκαιο αγώνα για την πτώση του. Αυτή η σκιαμαχία προσφέρει την πρόσκαιρη ευχαρίστηση της ηθικής αγανάκτησης και ικανοποίησης σε όσους επιδίδονται σε τέτοιες δραστηριότητες. Όμως η γοητεία του αντιΣΥΡΙΖΑ porn είναι απατηλή για δυο λόγους: α) επειδή η θυματοποίηση της χώρας και των πολιτών της αποσπά την προσοχή από τα πραγματικά τους προβλήματα και β) επειδή συντελεί στην αποποίηση της ευθύνης που έχουμε όλοι (κόμματα, επιχειρήσεις, οργανισμοί, πολίτες) για τη συζήτηση, τη διαμόρφωση, την επιλογή και την υλοποίηση της πορείας εξόδου από το καθεστώς της πολύπλευρης κρίσης.

Advertisements

Δεν είναι το Facebook ηλίθιε

Συζητάμε για την κρίση της πολιτικής, της αντιπροσώπευσης και εν τέλει της δημοκρατίας τουλάχιστον τις τρεις τελευταίες δεκαετίες. Οι αρχικές ενδείξεις έγιναν επίμονες τάσεις που πλέον παγιώθηκαν ως συνθήκες πεισματικές και αμετάβλητες. Η άσκηση του δικαιώματος του εκλέγειν έχει χάσει την αξιακή αίγλη που κάποιοι έλπιζαν ότι θα διατηρούσε. Πολλοί συμπολίτες μας αντιμετωπίζουν την ημέρα των εκλογών σαν μια οποιαδήποτε άλλη ημέρα της ζωής τους προτιμώντας να την αφιερώσουν σε οτιδήποτε θεωρούν ότι θα έχει μεγαλύτερο όφελος και μικρότερη ζημιά από την προσέλευση στο εκλογικό κέντρο και την επιλογή εντός του παραβάν. Τα μέλη των κομμάτων ολοένα μειώνονται. Για να επιθυμείς να είσαι ενεργό μέλος κάποιου κόμματος πρέπει είτε να ανήκεις σε κάποια ελίτ που εύκολα αναγνωρίζει τα οφέλη αυτής της συμμετοχής ή να διατηρείς σχετικές προσδοκίες ότι σύντομα μπορείς κι εσύ να γίνεις μέλος της.

Real Democracy Now

¡Democracia Real YA! (‘Real Democracy Now’) poster by the Mexican art collective Lapiztola Stencil. Rosario Martínez Llaguno and Roberto Vega Jiménez. Πηγή: http://theconversation.com/the-end-of-representative-politics-41997

Η κατάρρευση της εμπιστοσύνης των πολιτών στους θεσμούς διακυβέρνησης αποκτά πλανητική διάσταση όπως φαίνεται σε πρόσφατη μελέτη του ΟΟΣΑ. Ειδικά στην Ελλάδα της μίζερης οικονομικής πολιτικής των μνημονίων τα αποτελέσματα είναι οικτρά. Μόλις ένας στους 10 πολίτες εμπιστεύεται την κυβέρνηση. Όσο σε αυτό το περιβάλλον έρχονται να προστεθούν σκάνδαλα κατάχρησης προνομίων και δημοσίου χρήματος και αποκαλύψεις αθέμιτων τακτικών χειραγώγησης των πολιτών, τόσο βαθαίνει το ρήγμα ανάμεσα στα άτομα, που απεκδύονται το ρόλο του πολίτη, και την πολιτεία εντός της οποίας διαβιούν σε καθεστώς πολιτικής αποξένωσης.

Πρόσφατο παράδειγμα η αποκάλυψη του Channel 4 στη Μεγάλη Βρετανία για τις πρακτικές της Cabridge Analytica. Μιας εταιρίας που παρέχει υπηρεσίες τεχνολογίας και πολιτικού marketing. Η εν λόγω εταιρία έπαιξε ρόλο τόσο στην επικράτηση του Τράμπ το 2016 όσο και στην επιρροή εκλογικών αποτελεσμάτων υπέρ κομμάτων και υποψηφίων σε αρκετές χώρες.  Τόσο αθέμιτα και κυνικά ήταν τα μέσα που αποκαλύφθηκε ότι χρησιμοποιούν που θα λέγαμε ότι ανήκουν στη σφαίρα σεναριακής φαντασίας για αμερικάνικη τηλεοπτική σειρά. Συμβαίνoυν όμως στην πραγματικότητα. Είδαμε υψηλόβαθμα στελέχη της εταιρίας να αναφέρουν ότι “η εκλογική μάχη καλό είναι να δίνεται στο πεδίο των συναισθημάτων και όχι των γεγονότων” ενώ λίγο μετά εκθέτουν πιο προηγμένες υπηρεσίες τους όπως το στήσιμο κατασκευασμένων ιστοριών που, με τη συνδρομή πρώην πρακτόρων που εργάζονται για λογαριασμό της εταιρίας, εμπλέκουν πολιτικούς αντιπάλους των πελατών τους σε σεξουαλικά σκάνδαλα.
Αν εξετάσει κανείς μεμονωμένα αυτές τις τεχνικές θα διαπιστώσει ότι δεν είναι όλες καινοφανείς.  Πράγματι, οι τεχνικές του microtargeting στην εκλογική πολιτική επικοινωνία έχουν ιστορία σχεδόν δυο δεκαετιών. Επίσης πολλά έχουν γραφτεί, με επαινετική συχνά διάθεση, για την καινοτομική αξιοποίηση βάσεων δεδομένων από ποικίλες πηγές σε συνδυασμό με το facebook από το πολυσυζητημένο επιτελείο του Obama στην καμπάνια επανεκλογής του το 2012. Ωστόσο, αυτή τη φορά φαίνεται πως συμβαίνει κάτι διαφορετικό. Το θεμέλιο της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, οι ελεύθερες εκλογές, εξευτελίζεται στα μάτια μιας πολιτικά απογοητευμένης κοινής γνώμης από το χρήμα που τζογάρει στο φόβο και αγοράζει τις πιο σκοτεινές κι αθέμιτες τακτικές.

Να το πούμε αλλιώς. Μετά την εμπειρία του 2012, η προτροπή “Κάνε το όπως ο Ομπάμα” σήμαινε τη δημιουργία μιας κεντρικής βάσης δεδομένων με όλα τα στοιχεία των ψηφοφόρων και διασπορά προσωποποιημένων μηνυμάτων από επιδραστικά άτομα στο κοινωνικό δίκτυο των φίλων τους. Μετά την εμπειρία του 2016, το “Κάνε το όπως ο Τράμπ” σημαίνει να ανακαλύψεις τι φοβίζει τον κόσμο, να κατασκευάσεις ψευδείς ειδήσεις και ιστορίες και να τις διαδόσεις στους ανθρώπους που είναι περισσότερο πιθανό να επηρεαστούν. Μέσα σε λίγα χρόνια η υπόσχεση αναμόρφωσης της δημοκρατικής πολιτικής από τις νέες τεχνολογίες φαίνεται να διανύει την απόσταση από τον ανταγωνισμό για το ποιος θα κατακτήσει της κορυφής στον διαγκωνισμό για το ποιος θα κυλίσει καλύτερα στο βούρκο.  

Το ζήτημα δεν είναι τόσο τεχνολογικό όσο λέγεται. Όπως έχουμε πει ξανά οι τεχνολογίες δεν είναι ουδέτερες. Σχεδιάζονται μέσα σε συγκεκριμένο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο για να λειτουργούν προς την επίτευξη σκοπών που το αναπαράγουν. Ο Mark Zuckerberg θα αλλάξει το επιχειρηματικό μοντέλο της Facebook, και τις τεχνολογίες που το υποστηρίζουν, αν και μόνο αν το κόστος σε κέρδη και φήμη από υποθέσεις όπως της Cabridge Analytica υπερβαίνει το όφελος του να συνεχίσει στην ίδια πορεία με οριακές βελτιώσεις και καμία ανάρτηση συγνώμης. Τις παθογένειες της σύγχρονης δημοκρατίας δεν μπορεί να τις λύσει καμία εταιρία, ίσως και κανένα κράτος όσο ισχυρό, από μόνα τους. Απαιτείται συνέγερση ευρύτερων οντοτήτων και άρθρωση ρηξικέλευθων επιλογών για το μέλλον της οικονομίας, της πολιτικής, της εργασίας, του τρόπου που ζούμε στον πλανήτη.

Το ζήτημα είναι πολιτικό και κοινωνικό μαζί. Το αίτημα για τις προοδευτικές δυνάμεις του κόσμου δεν είναι να εκμεταλλευτούμε εμείς, καλύτερα και πιο σκοτεινά από τους άλλους, για χάρη των δικών μας σκοπών και υποψηφίων τα δεδομένα του καθε Facebook. Είναι να βρούμε τον τρόπο να σχεδιάσουμε πολιτικά συστήματα και θεσμούς σε αντιστοιχία με τον 21ο αιώνα και όσα επιτάσσει η 4η βιομηχανική επανάσταση γιατί αυτά που κουβαλάμε από τον 18ο τελούν υπό κατάρρευση. Είναι βαθιά προβληματικό τα θεμέλια της σύγχρονης δημοκρατικής διακυβέρνησης να παραμένουν ίδια και απαράλλαχτα με τις ανάγκες της εποχής που πολλοί πολίτες μπορεί να μην είχαν δει ούτε ζωγραφιστό τον κυβερνήτη τους ή να χρειάζονταν μέρες ταξίδι για να τον δουν από απόσταση, με την εποχή που μπορούν να του απευθύνουν προσωπικό μήνυμα σε δευτερόλεπτα. Κι όμως η λαϊκή κυριαρχία ασκείται μέσω των εκλογών μόνο κάθε 4 ή 5 χρόνια. Ως αποτέλεσμα όλος ο πολιτικός, μηντιακός και οικονομικός ανταγωνισμός συγκεντρώνει τις δυνάμεις του στο σκοπό του να επηρεάσει εκείνη την ημέρα. Και αυτό είναι και θα είναι και στο μέλλον εύκολο να γίνει αν οι δημοκρατικές εκλογές δεν επανακατανεμηθούν στον χώρο και στο χρόνο στη βάση ενός νέου δικτυακού μοντέλου που θα εμπλέκει καθημερινά τους πολλούς. 

 

 

Ο Μπαράκ Ομπάμα στην Ελλάδα: Ένας προσωπικός απολογισμός.

Ας μου επιτραπεί ένας άλλου τύπου απολογισμός της οκταετούς θητείας του Μπαράκ Ομπάμα στο πιο ισχυρό πολιτικό αξίωμα του πλανήτη. Θα κάνω ένα προσωπικό και σε μεγάλο βαθμό συντεχνιακό απολογισμό της πολύπλευρης επίδρασης του χαρισματικού αυτού παγκόσμιου ηγέτη. Άκουσα πρώτη φορά για τον απερχόμενο πρόεδρο των ΗΠΑ τον Ιανουάριο του 2007, όταν ως Γερουσιαστής του Ιλινόι συνέστησε διερευνητική επιτροπή για την εκδήλωση της πρόθεσης να είναι υποψήφιος για το χρίσμα των δημοκρατικών στην προεδρική εκλογή του επόμενου έτους. Ανακοίνωσε τη βούληση να διεκδικήσει το χρίσμα με ένα βιντεάκι πρώτα στο YouTube. Ακόμα θυμάμαι τη στιγμή που το παρακολούθησα. Είχα μείνει έκθαμβος. Ένας πανελλαδικά άγνωστος νέος αφροαμερικανός αντί να καλέσει κάποιο κανάλι, επέλεξε να χρησιμοποιήσει ένα ανερχόμενο μέσο κοινωνικής δικτύωσης για να δημοσιοποιήσει τη σημαντικότερη είδηση της έως τότε καριέρας του. Το μέσο ήταν για άλλη μια φορά το μήνυμα. Ο λόγος που εξέπεμπε ενσωμάτωσε ένα αίτημα ανανέωσης κι αλλαγής του πολιτικού παραδείγματος και του περιεχομένου της πολιτικής. Ο συνδυασμός επιλογής μέσου κι ενός λόγου φρέσκου, αιχμηρού και με βαθιές πεποιθήσεις με έκανε να αρχίζω να παρακολουθώ τις επόμενες κινήσεις του αναφέροντας στο μπλόγκ μου ό,τι έβρισκα ενδιαφέρον.

barack

Η καμπάνια του Ομπάμα για την προεδρία το 2008 άλλαξε μια για πάντα της θέση των τεχνολογιών του διαδικτύου στους κανόνες της πολιτικής επικοινωνίας. Αμφισβήτησε στην πράξη την πρωτοκαθεδρία της τηλεόρασης. Αξιοποίησε τη δύναμη των κοινωνικών δικτύων κι έδωσε ρόλο και λόγο στους πολλούς υποστηρικτές από τη βάση.Έδειξε πως ο κεντρικός σχεδιασμός της επικοινωνιακής στρατηγικής μπορεί να συνδυαστεί με τη μερική απώλεια κεντρικού ελέγχου του μηνύματος που συνεπάγεται το άνοιγμα στο από τη φύση του αποκεντρωμένο διαδίκτυο. Στις ελληνικές εκλογές του Σεμπτεμβρίου του 2007, ένα χρόνο πριν την εμβληματική καμπάνια Yes We Can του 2008, οι όροι της προεκλογικής πολιτικής επικοινωνίας υπαγόρευαν μια επιφυλακτική κι αμήχανη στάση απέναντι στο διαδίκτυο. Τότε δίναμε πραγματικό αγώνα στην ομάδα Πληροφορικής και Νέων Τεχνολογιών του ΠΑΣΟΚ για τη διεκδίκηση πόρων και μεγαλύτερου ρόλου για το διαδίκτυο στην προεκλογική εκστρατεία. Τίποτα απο αυτά που σήμερα βλέπετε κάθε μέρα στις σελίδες των κομμάτων στο facebook  και το twitter δεν ήταν αυτονόητο τότε. Απεναντίας, για όλα ήθελες έγκριση από τον ίδιο τον υπεύθυνο του εκλογικού αγώνα. Έπρεπε να πάω με το λάπτοπ στο γραφείο του Λαλιώτη να εγκρίνει τα διαφημιστικά μπάνερ που θα έπαιζαν σε πολυσύχναστα portals κι εφημερίδες παρά το ότι ήταν ήδη συμφωνημένο ότι θα ακολουθούσαν πιστά την αισθητική και το μήνυμα που χαράχτηκε κεντρικά.

Πολλά άλλαξαν στις επόμενες εθνικές εκλογές, το 2009, κι αφού είχε προηγηθεί ο Ομπάμα το 2008. Ο τομέας επικοινωνίας του κόμματος και η ομάδα νέων τεχνολογιών στελεχώθηκαν με νέους και διαδικτυακά ικανούς ανθρώπους. Είχαν πλέον κάποιους πόρους και – το σημαντικότερο όλων –  την ίδια εντολή με πολλά άλλα κομματικά επιτελεία ανά τον κόσμο. «Κάντε το όπως ο Ομπάμα». Εντάξει, δεν είχαμε στις τάξεις μας στελέχη που εργάζονταν στην Google και το Facebook για να φτιάξουμε τα campaign engines και τα Dashboards του Ομπάμα. Πειραματιστήκαμε όμως αρκετά. Ανανεώσαμε τη διαδικτυακή εικόνα του κόμματος. Ενδυναμώσαμε με οδηγίες και εργαλεία εκλογικού αγώνα στελέχη σε όλη την Ελλάδα. Καλλιεργήσαμε κοινότητες εθελοντών. Δημιουργήσαμε μέσα από ανοικτά διαδικτυακά καλέσματα ομάδες εργασίας για την περαιτέρω επεξεργασία πολιτικών προτάσεων για το κυβερνητικό έργο στον τομέα της διαφάνειας. Τη βραδυά των εκλογών οι εκλογικοί αντιπρόσωποι έστελναν άμεσα από δική μας εφαρμογή για κινητά τα αποτελέσματα από τα εκλογικά κέντρα και έτσι είχαμε απο νωρίς εικόνα για τη διαφορά των 10 μονάδων που τα περισσότερα exit polls δεν προέβλεψαν.

Η πρώτη πράξη του Ομπάμα μόλις μπήκε επίσημα ως πρόεδρος στον Λευκό Οίκο στις αρχές του 2009 είχε τεράστιο συμβολισμό και διεθνή απήχηση. Εξέδωσε την Οδηγία για τη Διαφάνεια και την Ανοικτή Διακυβέρνηση προς όλους τους επικεφαλείς των δημόσιων υπηρεσιών.

Η κυβέρνησή μου δεσμεύεται να δημιουργήσει ένα επίπεδο ανοιχτότητας στη διακυβέρνηση που να μην έχει προηγούμενο. Θα εργαστούμε μαζί για τη διασφάλιση της δημόσιας εμπιστοσύνης και την καθιέρωση ενός συστήματος διαφάνειας, δημόσιας συμμετοχής και συνεργασίας. Η Ανοιχτότητα θα ισχυροποιήσει τη δημοκρατία μας και θα προάγει την αποδοτικότητα και αποτελεσματικότητα της κυβέρνησης.

Δυο μόλις μήνες μετά, στα τέλη Μαρτίου του 2009 όπως έχω γράψει ξανά, καταχωρήσαμε το όνομα χώρου opengov.gr για να το χρησιμοποιήσουμε για τις πολιτικές ανοικτής διακυβέρνησης  από τις πρώτες κιόλας ώρες μετά τις εκλογές του Οκτωβρίου του 2009. Το Σεπτέμβριο του 2011 στο περιθώριο διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών ιδρύθηκε η Συμμαχία για την Ανοικτή Διακυβέρνηση. Μια παγκόσμια πολυμερής πρωτοβουλία 70 κρατών και των αντίστοιχων τοπικών οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών με στόχο την προώθηση της διαφάνειας, την ενίσχυση της συμμετοχής των πολιτών, την καταπολέμηση της διαφθοράς και την αξιοποίηση των τεχνολογικών καινοτομιών για τη βελτίωση της διακυβέρνησης. Αν στη σημερινή Ελλάδα έχει κάπως διασωθεί η ατζέντα και η κουβέντα για την ανοικτή διακυβέρνηση αυτό οφείλεται σε σημαντικό βαθμό στη συμμετοχή της Ελλάδας στην OGP από το 2012, στην ανάληψη αυτοδεσμεύσεων σε διετή σχέδια δράσης που αυτή συνεπάγεται, και φυσικά στο πλαίσιο συνεργασίας που ενθαρρύνει η OGP μεταξύ στελεχών της κυβέρνησης, της δημόσιας διοίκησης και κάθε είδους ενδιαφερόμενων από την κοινωνία των πολιτών.

Είναι όλα ρόδινα και άμεμπτα στη θητεία Ομπάμα; Όχι βέβαια. Κοιτάζοντας μακροσκοπικά τα δεδομένα της συνολικής εικόνας, η Αμερική που παραδίδει στον Τράμπ είναι καλύτερη από εκείνη που παρέλαβε ο ίδιος από τον Μπους το νεώτερο. Ωστόσο, στη μικρή κλίμακα όπως είναι η πολιτική για την ανοικτή διακυβέρνηση, παρά τη μεγάλη κληρονομιά, τις καλές πρακτικές, τη διεθνή διάχυση των εννοιών της ανοιχτότητας δεν θα ήταν και τόσο άδικο να πω ότι σε όρους ουσιαστικής επίδρασης στην πραγματική ζωή των πολιτών πέρασε κάτω από τον πήχυ των φιλόδοξων αρχικών προσδοκιών που με τόσο πάθος και πεποίθηση δημιούργησε και ενέπνευσε ο ίδιος στα πρώτα του βήματα. Αρκεί να θέσουμε σε οποιοδήποτε πολίτη το ερώτημα: «Έχεις πρόσβαση στις πληροφορίες που χρειάζεσαι για να συμμετέχεις ενεργά στη διαμόρφωση των αποφάσεων που σε αφορούν και η συμμετοχή σου αυτή να λαμβάνεται υπόψη από τους ασκούντες την εξουσία;». Οι απαντήσεις δεν θα είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικές και αυτό οφείλεται στους στόχους που έχουν οι σχεδιαστικές προδιαγραφές των εφαρμογών ανοικτής διακυβέρνησης. Το «ξέπλυμα του ανοικτού – open washing», δηλαδή ο βαυκαλισμός πολιτικών  περιορισμένης φιλοδοξίας με το επίχρισμα των, υποτίθεται αξιακά ουδέτερων, εννοιών της διαφάνειας και της συμμετοχής, είναι ότι χειρότερο μπορεί να συμβεί στην προσπάθεια για αποτελεσματική και αποδοτική δημοκρατία. Η κληρονομιά Ομπάμα είναι μεγάλη και οι αδυναμίες της χτυπητές. Αν είναι ιάσιμες θα το δούμε.

Ιδιομορφίες μιας μετάβασης προς την ανοικτή καινοτομία

Η δεύτερη ημερίδα του Ινστιτούτου Επικοινωνίας είχε ως θέμα της το ερώτημα «Ποιος φοβάται τα social media;«. Συμμετείχα στο τελευταίο πάνελ με τίτλο «Από την Ανοικτή Διακυβέρνηση προς την Ανοικτή καινοτομία» με την εξής παρουσίαση – ομιλία.

1. Βασική θέση αυτής της παρουσίασης είναι πως όποιον οργανισμό κι αν υπηρετεί κανείς έχει κομβική σημασία να γνωρίσει σε βάθος τις ιδιομορφίες του. Μέσα σ’ αυτές κρύβονται τα σωστά ερωτήματα για τη μετάβαση του οργανισμού προς την ανοικτή καινοτομία.

2. Η ιδέα και η πρακτική της Ανοικτής Διακυβέρνησης διανύει ήδη τη δική της χρονογραμμή στην ελληνική πραγματικότητα. Είναι μια χρονογραμμή από δράσεις με κάποιες ιδιομορφίες που αξίζει να δούμε.

3. Ας πάρουμε για παράδειγμα την πρώτη δράση Ανοικτής Διακυβέρνησης στην Ελλάδα που ήταν οι ανοικτές προσκλήσεις για θέσεις πολιτικής ευθύνης στο δημόσιο.

Η ιδιομορφία εδώ εντοπίζεται στο γεγονός ότι σε όλο τον υπόλοιπο κόσμο η ανοικτή διακυβέρνηση αφορά πρωτίστως δράσεις όπως το άνοιγμα δημόσιων δεδομένων, η συμμετοχή στη δημόσια διαβούλευση, η διαφάνεια και η συνεργατικότητα.

Εδώ όμως ξεκίνησε από τις ανοικτές προσκλήσεις ενδιαφέροντος ακριβώς γιατί η ανοικτή διακυβέρνηση κλήθηκε να απαντήσει στην ιδιομορφία του μέχρι τότε συστήματος επάνδρωσης αυτών των θέσεων.

4. Ό,τι κριτική, θετική και αρνητική, και αν γίνει, είναι δύσκολο κανείς να αρνηθεί ότι οι ανοικτές προσκλήσεις πέτυχαν 2 πράγματα.

Πρώτον, τη ρήξη με την μέχρι τότε αδιαμφισβήτητη λογική ότι το κράτος είναι λάφυρο του εκάστοτε νικητή των εκλογών

Δεύτερον, άνοιξαν χώρο συζήτησης για το πως οι ανοικτές προσκλήσεις μπορούν να βελτιωθούν στο άμεσο μέλλον μέσα από κάποιου είδους θεσμική θωράκιση.

5. Για να έχει κάποια αξία η χρήση των social media από οποιονδήποτε οργανισμό πρέπει αυτός να εντοπίσει τις δικές του εσωτερικές ιδιομορφίες αλλά και του εξωτερικού περιβάλλοντος στο οποίο κινείται.

Αν παρολαυτά χρησιμοποιεί κανείς τα social media χωρίς κατανόηση των δικών του ιδιομορφιών τότε και πάλι θα λάβει απαντήσεις και λύσεις. Μόνο που θα είναι για προβλήματα και για στόχους διαφορετικούς από τους δικούς του.

6. Δεν υπάρχει καμία μαγική συνταγή. Αλλά σίγουρα απαιτείται Ηγεσία, Στρατηγική και Άνθρωποι. Χρειάζεται ηγεσία που γνωρίζει καλά τις στρατηγικές ιδιομορφίες, που εμπνέει και αντιπροσωπεύει διαρκώς το όραμα , που ενδυναμώνει τους ανθρώπους για να αποκτήσουν τις νέες δεξιότητες και που συντονίζει κάθε είδους παίκτες, εντός και εκτός του οργανισμού για την υλοποίησή του.

Με τι μοιάζει η αλλαγή παραδείγματος ή έστω τι μπορεί να χαρακτηριστεί ως σημάδι της;
Ας φανταστούμε έναν οργανισμό τόσο δυσκίνητο όσο το Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης. Όταν πριν από έναν περίπου χρόνο άρχισε η ανοικτή ηλεκτρονική διαβούλευση για την αναμόρφωση του συστήματος προσλήψεων του ΑΣΕΠ, προκάλεσε μια μικρή κρίση τις πρώτες μέρες της διεξαγωγής της. Δημοσιογράφοι, πολίτες, ενώσεις πολιτών ζητούσαν δημόσια στα ΜΜΕ διευκρινίσεις για πολλά θέματα. Ο υπουργός τότε ζήτησε από τη αρμόδια διευθύντρια που συνέταξε το σχέδιο νόμου να απαντά online στα πιο επίμαχα ζητήματα. Την ίδια μέρα, μετά από εκπαίδευση στο σύστημα διάρκειας 15’ την ώρα της εργασίας της, η διευθύντρια, απαντούσε πλέον καθημερινά σε επιλεγμένα ερωτήματα σε όλη τη διάρκεια της διαβούλευσης.

Το παράδειγμα αυτό μας δείχνει ότι η τεχνολογία είναι το εύκολο μέρος όταν υπάρχει βούληση από την ηγεσία.

7. Έχει ενδιαφέρον να δούμε τις ιδιομορφίες μας συγκριτικά.

Πριν 2 μήνες στη σύνοδο για τη Διακυβέρνηση 2.0 στην Washington, η Ellen Miller, διευθύντρια του sunlight foundation άσκησε αυστηρή κριτική στην πολιτική Obama για την Ανοικτή Διακυβέρνηση.

Είπε χαρακτηριστικά ότι “Η ώθηση για διαφάνεια και ανοικτά δεδομένα έχει ουσιαστικά σταματήσει.Η ομιλία της εδώ.

Αν σκεφτούμε με βάση την εικόνα των μεγάλων, για τα ευρωπαϊκά δεδομένα, αλλαγών που φέρνει η ανοικτή διακυβέρνηση Ομπάμα το πιθανότερο είναι να χαρακτηρίσουμε την παραπάνω κριτική υπερβολική ή ακόμα και άδικη. Αν όμως αναλογιστούμε ότι προέρχεται από έναν μη κυβερνητικό μη κερδοσκοπικό οργανισμό με όλη τη σημασία της έννοιας, ο οποίος με σπουδαίο έργο και προηγμένες δράσεις βρίσκεται στην εμπροσθοφυλακή της ανοικτής διακυβέρνησης, τότε δεν ακούγεται καθόλου περίεργο.

Το επιστέγασμα της κριτικής της Miller ότι “Αρχίζουμε να ανησυχούμε ότι αυτή η κυβέρνηση ενδιαφέρεται περισσότερο για το στυλ παρά για την ουσία.” έρχεται να μας υπενθυμίσει μια δομική ιδιομορφία. Ειδικά στις ΗΠΑ, αλλά και αλλού, υπάρχουν οργανώσεις της ΚτΠ με συστηματικές και συνεπείς δράσεις που ανοίγουν δρόμους, αλλάζουν οι ίδιες το παράδειγμα από τα κάτω. Οργανώσεις όπως το Sunlight είναι πολύ πιο μπροστά από οποιαδήποτε κυβέρνηση.

Εδώ για τους γνωστούς λόγους δεν έχουμε τέτοιες οργανώσεις. Και ίσως να μην αποκτήσουμε στο ορατό μέλλον. Εδώ τέτοιας κλίμακας αλλαγές όπως η ανοικτή διακυβέρνηση έρχονται από πάνω προς τα κάτω.

8. Την παραπάνω δομική ιδιομορφία κάθε άλλο παρά ως αφορμή για μοιρολατρία πρέπει να εκλάβουμε. Κάθε ιδιομορφία είναι κι ένα κάλεσμα για μια νέα οπτική. Αν γνωρίσουμε σε βάθος τις τοπικές ιδιομορφίες τότε αποκαλύπτουμε ευκαιρίες δράσης.

Χρειάζεται όμως διαφορετική, προσαρμοστική στο διενεκές, ικανή να πλοηγείται σε αμφίσημες καταστάσεις, λιγότερο ορθολογική έως μη λογική ματιά.

“Ο λογικός άνθρωπος προσαρμόζει τον εαυτό του στον κόσμο. Ο μη λογικός επιμένει να δοκιμάζει να προσαρμόζει τον κόσμο στον εαυτό του. Επομένως, όλη η πρόοδος εξαρτάται από τον μη λογικό άνθρωπο.” George Bernard Shaw

Ας προσπαθήσουμε να δούμε τις δράσεις των Atenistas με αφαιρετική ματιά. Άραγε πόσοι από εμάς θα ήμασταν πρόθυμοι να καθαρίσουμε δρόμους και πλατείες μαζί με αγνώστους αν πρώτα δεν είχαμε δει ότι αυτό ήδη γίνεται με επιτυχία από πολλούς άλλους;

9. Ποιός τελικά φοβάται τα social media; Αν κρίνουμε από το αυξανόμενο πλήθος του κόσμου που τα χρησιμοποιεί καθημερινά, όπως καταλαβαίνει, τότε νομίζω κανείς δεν τα φοβάται ιδιαίτερα. Αν τώρα υπάρχουν εταιρίες, οργανισμοί και άνθρωποι που διστάζουν, θα έλεγα να πειραματιστούν με το εγγενές χαρακτηριστικό των social media που είναι το μοίρασμα. Ας δοκιμάσουν κάθε πειραματισμό, αφού όμως πρώτα έχουν κατανοήσει καλά τις δικές τους ιδιομορφίες.

Ανοικτή Διακυβέρνηση και Συμμετοχικός Λόγος

Η χθεσινή συνεδρία της σειράς διαλέξεων Ζητήματα Επικοινωνίας που έγινε στο τμήμα ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών  με θέμα «Ανοικτή Διακυβέρνηση και συμμετοχικός λόγος: Πρός μια αποτελεσματική ψηφιακή συλλογικότητα;» ήταν μια πρώτη προσπάθεια να τεθούν σε διεπιστημονική προοπτική κάποια από τα θέματα που εγείρονται με την σταδιακή έλευση της Ανοικτής Διακυβέρνησης στην εγχώρια πολιτική.

Από το περιεχόμενο των ομιλιών και ιδίως από τις παρεμβάσεις που ακολούθησαν αναδείχθηκαν κάποιες βασικές πολυπλοκότητες του εγχειρήματος. Πολυπλοκότητες οι οποίες για να διαφωτιστούν ακόμα περισσότερο απαιτείται συστηματική ερευνητική προσπάθεια και εφαρμοσμένες πρακτικές.

Αναρτώ την παρουσίαση της εισήγησής μου με τίτλο «OpenGov: Προκλήσεις πρός μια πιο Ανοικτή Διακυβέρνηση» και αναμένω τη δημοσίευση των συνολικών πρακτικών και το επερχόμενο τεύχος της επιθεώρησης  «Επιστήμη και Κοινωνία» που είναι αφιερωμένο στη διαβούλευση για να επικαιροποιήσω το post.

Το κύμα (wave) και το βούισμα (buzz)

Το google buzz,  μια υπηρεσία κοινωνικής δικτύωσης που είναι ενσωματωμένη στο περιβάλλον λειτουργίας του gmail δεν εντυπωσίαζει ως τέτοια. Με δεδομένη την από καιρό λειτουργία εφαρμογών όπως το twitter gadget και σε συνδυασμό με το γεγονός ότι ο Google Reader  απέχει όσο χρειάζεται από τον χώρο εργασίας του gmail, αυτά που πραγματικά προσθέτει το buzz στην καθημερινή εμπειρία συμμετοχής στον κοινωνικό ιστό είναι μάλλον λίγα και αναντίστοιχα με την αρχική ενόχληση που προκαλεί αυτό το κάτι σαν δεύτερος χώρος εισερχομένων που, κάπως αφαιρετικά, μοιάζει να είναι το buzz.

Σημειολογικά, η θέση που καταλαμβάνει στο ιδιαίτερα δημοφιλές περιβάλλον του gmail μόνο τυχαία δεν πρέπει να είναι.

To buzz δεν τοποθετήθηκε στην οριζόντια γραμμή πλοήγησης στην κορυφή του gmail δίπλα στα Έγγραφα, το Ημερολόγιο, τον Reader και τα υπόλοιπα. Μπορεί να φαίνεται πειραματικό ακόμα, όμως δεν διατίθεται σαν ένα έστω προεξέχον εργαστηριακό εξάρτημα μέσα από τα Labs. Η επιλογή να μπει ανάμεσα στα εισερχόμενα και τα απεσταλμένα μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου υπογραμμίζει ακριβώς αυτό τον παρεμβλητικό ρόλο που η στρατηγική της google επιφυλλάσει στην αποστολή του. Να εξοικειώσει δηλαδή τη μεγάλη βάση των χρηστών της όχι απλά και μόνο με τις αρετές του κοινωνικού ιστού, αλλά με την ιδέα ότι ο χώρος του προσωπικού τους ηλεκτρονικού ταχυδρομείου μπορεί να είναι και μια πλατφόρμα μοιράσματος πληροφοριών με όλο τον κόσμο,  πέρα από τον κλειστό κύκλο των επαφών της παραδοσιακής ηλεκτρονικής τους ατζέντας.

Μια εξοικείωση που αν τελικά πραγματοποιηθεί σε έκταση που να δημιουργεί νέες ανάγκες διαδικτυακής επικοινωνίας και  συνεργασίας σε ευρύτερες κατηγορίες χρηστών, ίσως να ‘ναι και το απαραίτητο ενδιάμεσο βήμα για την κατανόηση του τι είναι και σε τι μπορεί να βοηθάει το google wave. Μεταξύ άλλων εύστοχων παρατηρήσεων, ο Steve Rubel επισημαίνει πως το buzz είναι ένα ελαφρύ google wave εκφράζοντας μάλιστα αμφιβολίες για το αν τελικά θα πιάσει. Είναι ίσως νωρίς για να κρίνουμε την τύχη του. Αυτό που διακρίνω ωστόσο είναι ότι η έλευση του buzz τείνει να ευνοεί περισσότερο τις συζητήσεις περί δημόσιου χώρου, ιδιωτικότητας και δημοσιότητας από ό,τι συνέβη με το wave. Για να ασκήσει κανείς κριτική στο wave πρέπει να περιγράψει με σαφήνεια τα άλματα λογικής και πραγματικότητας που θα κάνει στην υπόθεση εργασίας του. Πως αλλιώς άλλως τε  θα μπορούσε κανείς να καταστρώσει την κριτική του σε ένα τόσο προωθημένο στη σύλληψή του σύστημα επικοινωνίας, όπως το wave, που γίνεται εξαιρετικά αμφίβολο αν η χρήση του θα εξαπλωθεί και η μορφή του επικρατήσει.

Με το buzz η κριτική φαίνεται απ’ την αρχή πως είναι πιο προσιτή υπόθεση στους προβληματισμούς των σημερινών άνθρωπων . Έτσι φάνηκε από τις ανησυχίες που εκφράστηκαν σχετικά με την δυνητικά αποκαλυπτική επιλογή της Google να φαίνεται στους υπόλοιπους ακόλουθούς σου, χωρίς να το έχεις προεγκρίνει, ποιούς από τους ανθρώπους με τους οποίους επικοινωνείς συχνότερα μέσω gmail ακολουθείς και αντίστοιχα ποιοί σε ακολουθούν. Ενδιαφέρουν έχουν τα δύο παραδείγματα τα οποία επιλέγουν περισσότερο οι επικριτές αυτού του αποκαλούμενου default opt out setting του buzz. Το ένα αφορά στους/στις συζύγους που ενδεχομένως θα μάθουν ότι ο/η νύν επικοινωνεί με email/gtalk με την/τον πρώην. Και το δεύτερο στους υψηλά ιστάμενους στις εταιρικές ιεραρχίες που θ’ ανακαλύψουν ποιοι εργαζόμενοι έχουν επικοινωνήσει με ποιούς ανταγωνιστές. Ένα καθ’ όλα λογικό κίνητρο κριτικής σε ένα μεταβικό κόσμο όπου το χρήμα και το σέξ κινούν τόσα πολλά.

Πως δεν θα γίνουμε Βαβέλ; Μια κριτική των tag clouds.

Αφορμή για αυτό το άρθρο είναι μια εξαιρετική κριτική για τα tag clouds με τίτλο ‘Τα tag clouds και η παρακμή της συμβολικής αποδοτικότητας‘ στο μπλόγκ της καθηγήτριας πολιτικής θεωρίας Jodi Dean.

Επειδή δεν είναι αυτονόητο να γνωρίζουν όλοι τι είναι τα tag clouds, ας δώσουμε ένα σύντομο ορισμό τους με μια ελεύθερη απόδοση του σχετικού λήμματος της wikipedia. Είναι λοιπόν τα tag clouds μια οπτική απεικόνιση των παραγόμενων από χρήστες του διαδικτύου λέξεων κλειδιά (tags) ή απλά του λεκτικού περιεχομένου ενός κειμένου ή site και χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν καλύτερα το περιεχόμενο ενός κειμένου ή site. Οι διάφορες πρακτικές του social tagging  βρίσκονται στην καρδιά του social web. Στην πιο συνηθισμένη περίπτωση, το tagging θεωρείται ο πλέον αποδοτικός τρόπος αποθήκευσης, οργάνωσης, αναζήτησης, κατηγοριοποίησης του περιεχομένου που δημοσιεύεται στο διαδίκτυο.

Σε μια περισσότερο πολιτική ερμηνεία, τα tag clouds θεωρείται πως συμβάλουν, ως πρακτική, στον εκδημοκρατισμό από τα κάτω των πράξεων της δημοσίευσης και γενικότερα του διαλόγου και της έκφρασης. Σε αντίθεση με τα παραδοσιακά ιεραρχικά διαρθρωμένα συστήματα προάγουν τη δυνατότητα για μια ισότιμη συνεργασία για την ανανοηματοδότηση του πολιτικού. Δυνατότητα που ως ένα βαθμό δημιουργεί ελπίδες σε ένα άνυδρο ιδεολογικό τοπίο. Ελπίδες που όμως δεν είναι καθόλου σαφές ούτε τι περιεχόμενο έχουν, μήτε προς ποια κατεύθυνση κινούνται.  Κάπου εδώ αρχίζει η κρίτικη της Τζόντι η οποία χαρακτηρίζει τα tag clouds ως συμπτώματα της παρακμής της συμβολικής αποδοτικότητας.

Στην αναρώτηση τι χάνουμε από τα tag clouds απαντά:

(χάνουμε) την ικανότητα να διακρίνουμε μεταξύ του ανταγωνιστικού και ηγεμονικού λόγου. Ειρωνία. Τονικότητα. Κανονιστικότητα. Πως μπορεί να υπάρξει μια ηθική της απεύθυνσης όταν οι λέξεις δεν είναι μέρος της απεύθυνσης, αν αποσπώνται από τη θέση τους στο λόγο για να γίνουν τεχνουργήματα και παιχνίδια…πως να αντιπαρατεθείς με ένα tag cloud;

και συνεχίζει την κριτική ανάλυση των tag clouds:

Τα Tag Clouds είναι χαρακτηριστικά μιας δευτερεύουσας προφορικότητας. Είναι μέρος μια μετα-μορφωτικής εποχής, της εποχής των μαζικών, συμμετοχικών, συνδυαστικών μέσων. Είναι εγγύτερα σε ένα podcast από ό,τι είναι σε ένα γραπτό κείμενο: οι συμβάσεις του προφορικού λόγου απαιτούν επανάληψη, συμβατικές φράσεις, αντίθεση. Αντί να βασίζεται στο νόημα, την εννοιολόγηση και την ερμηνεία , έτσι ώστε να είναι διαθέσιμη για αποδόμηση, η δευτερεύσα προφορικότητα αποτιμά τη λέξη ως εικόνα. Η εικόνα δεν είναι για να στηρίξει ή να παρέχει μια επιπρόσθετη λέξη. Σηματοδοτεί ένα αίσθημα, μια ένταση. Δεν ζητά από το θεατή να την καταλάβει.

Αυτό το κενό κατανόησης, δύσκολα μπορεί να καλυφθεί ή έστω να μετριαστεί. Κάποιοι φανατικοί οπαδοί των tag clouds, ίσως για άλλους λόγους,  να πανηγύριζαν για αυτή την διαφυγή των νοημάτων λυτρωμένοι από το πέταγμα της μπάλας στην κερκίδα. Όπου κερκίδα είναι ο πληθυσμός του διαδικτύου. Η γραμματική, με άλλα λόγια το DNA, των tag clouds  ιδιαίτερα σε προχωρημένες εφαρμογές τους απαιτεί άλματα λογικής και ξεχωριστές ικανότητες ακόμα ίσως και από ορισμένους που συμμετέχουν ενεργά στη δημιουργία τους. Ακόμα και έτσι όμως, το θέμα του νοήματος παραμένει και ένα πολιτικό ερώτημα με ποιοτική υφή γίνεται επιτακτικό.

Πως αξιοποιούμε τις νέες δυνατότητες του social web χωρίς να γίνουμε Βαβέλ;

Το ερώτημα δεν διεκδικεί καμία ιδιαίτερη πρωτοτυπία. Απαντήσεις υπάρχουν αν μελετήσει κανείς τις επιτυχημένες πλατφόρμες κοινωνικής και πολιτικής δικτύωσης. Από το facebook μέχρι το barackobama.com. Το θέμα είναι που και γιατί κοιτάει κάποιος.